Jak wcześniej informowały Nowiny Wschodnie, ekspedycja prowadzona wspólnie przez stronę polską i ukraińską miała na celu zlokalizowanie miejsca, w którym – według relacji świadków oraz rodzin ofiar – mogły spoczywać szczątki od kilkunastu do nawet kilkudziesięciu osób.

Badacze przebadali wszystkie miejsca wskazane przez świadków oraz rodziny ofiar. Łącznie przeanalizowano obszar liczący kilkaset metrów kwadratowych. Mimo wcześniejszych oczekiwań, nie natrafiono na masowy grób.

Co udało się ustalić?

– pozostałości dawnego niemieckiego cmentarza ewangelickiego z przełomu XIX i XX wieku

– pojedyncze ludzkie szczątki, w tym ciało mężczyzny w wieku ok. 30–50 lat, pochowanego w nietypowej pozycji

– fundamenty dawnej kaplicy cmentarnej

Jak podkreślają eksperci, znalezione szczątki nie mają charakteru masowego pochówku.

– Przebadaliśmy wszystkie wskazane miejsca. Nie odnaleźliśmy grobu masowego – przekazał prof. Andrzej Ossowski z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie.

Skąd wzięły się oczekiwania?

Prace zostały zainicjowane m.in. przez polską działaczkę Karolinę Romanowską, która od lat podkreślała, że w Uhłach mogą znajdować się szczątki jej bliskich.

Według jej relacji, w maju 1943 roku w miejscowości mogło dojść do zabójstwa nawet kilkudziesięciu osób, które następnie zostały pochowane w jednym miejscu.

To właśnie te przekazy stały się podstawą do rozpoczęcia prac poszukiwawczych.

Kontrowersje i pytania

Brak przełomu rodzi jednak nowe wątpliwości.

Część ekspertów zwraca uwagę, że przed rozpoczęciem prac nie przeprowadzono pełnych badań wstępnych, takich jak szczegółowa analiza zdjęć lotniczych czy georadarowych.

Pojawiają się także głosy krytyczne wobec wcześniejszych doniesień medialnych, które sugerowały szybkie odnalezienie masowych grobów.

Współpraca mimo wszystko

Mimo braku oczekiwanych rezultatów, obie strony podkreślają znaczenie samego faktu przeprowadzenia wspólnej ekspedycji.

W pracach uczestniczyli polscy i ukraińscy naukowcy, przedstawiciele instytucji państwowych oraz rodziny ofiar.

Eksperci zapowiadają, że odnalezione szczątki zostaną poddane dalszym badaniom, w tym analizie DNA, co może pomóc w ich identyfikacji.

To nie koniec

Choć masowego pochówku nie odnaleziono, temat nie został zamknięty.

Dalsze działania będą zależeć od nowych danych oraz decyzji dotyczących finansowania kolejnych etapów badań.

Jedno pozostaje pewne – po ponad 80 latach od tragicznych wydarzeń, poszukiwanie prawdy wciąż trwa.

Źródło: Polskie Radio / Ukr.net / Pomorski Uniwersytet Medyczny / relacja z instagramu: koloroweptakicom

Dziennikarze NW

DNW to zespół dziennikarzy, publikujących materiały informacyjne,
publicystyczne i analityczne dotyczące wydarzeń w Polsce
oraz Europie Środkowo-Wschodniej.

Redakcja zajmuje się tematami społecznymi, migracyjnymi,
prawami człowieka, relacjami polsko-ukraińskimi
oraz problematyką dezinformacji i bezpieczeństwa informacyjnego.

Materiały publikowane pod podpisem „Redakcja Nowiny Wschodnie”
powstają na podstawie informacji pochodzących z oficjalnych komunikatów,
źródeł instytucjonalnych, relacji własnych
oraz pracy zespołowej redakcji.

W miejscowości Uhły w obwodzie rówieńskim na Ukrainie rozpoczęły się poszukiwania ofiar wydarzeń z 1943 roku, będących częścią rzezi wołyńskiej – jednej z najtragiczniejszych kart w historii relacji polsko-ukraińskich.

Celem działań jest odnalezienie miejsca pochówku mieszkańców wsi – Polaków i Ukraińców – którzy zginęli w latach 40. XX wieku. Ekspedycja ma potrwać wstępnie około tygodnia.

Wspólne działania i międzynarodowa współpraca

Prace prowadzone są przez przedsiębiorstwo „Dola” z obwodu lwowskiego, które uzyskało stosowne pozwolenie od Ministerstwa Kultury Ukrainy w 2025 roku. Zleceniodawcą działań jest Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej.

Inicjatywa została zapoczątkowana przez Karolinę Romanowską, przewodniczącą stowarzyszenia „Polsko-ukraińskie pojednanie”. W projekt zaangażowani są także polscy specjaliści, w tym zespół z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego pod kierownictwem prof. Andrzeja Ossowskiego.

Jak informuje Ministerstwo Kultury Ukrainy, prawdopodobne miejsce pochówku znajduje się w pobliżu dawnego cmentarza ewangelickiego, gdzie na początku XX wieku chowano mieszkańców niemieckich osad.

Dokładna liczba ofiar oraz okoliczności tragedii w Uhłach do dziś nie zostały w pełni ustalone.

Wieś Uhły, obecnie położona na terenie gminy miejskiej Sarny w obwodzie rówieńskim, w latach 20. i 30. XX wieku należała do gminy Stepań w powiecie kostopolskim, w województwie wołyńskim II Rzeczypospolitej. W tym okresie znaczną część mieszkańców stanowili Polacy.

Jak informuje Pomorski Uniwersytet Medyczny, w działaniach biorą udział zespoły specjalistów z Polski i Ukrainy, a także przedstawiciele instytucji publicznych oraz rodziny ofiar. Tego typu współpraca ma istotne znaczenie nie tylko dla samych badań, ale również dla rzetelnego dokumentowania historii i budowania odpowiedzialnego podejścia do trudnych wydarzeń z przeszłości.

Prace prowadzone w Uhłach stanowią część szerszego programu badawczego realizowanego przez Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie. Jego głównym celem jest odnajdywanie i identyfikacja ofiar oraz przywracanie pamięci o osobach, które zginęły w wyniku działań systemów totalitarnych.

W ramach tego programu wykorzystywane są zaawansowane metody analizy genetycznej, które pozwalają na porównywanie materiału DNA i ustalanie tożsamości odnalezionych szczątków. Badania prowadzone są we współpracy z partnerami w kraju i za granicą.

Projekt ten odgrywa ważną rolę nie tylko w procesie identyfikacji ofiar, ale również w pomocy rodzinom, które od lat poszukują informacji o losach swoich bliskich. Dzięki temu możliwe jest stopniowe uzupełnianie wiedzy o wydarzeniach historycznych oraz przywracanie pamięci o ich ofiarach.

Poszukiwania miejsca pochówku

Według dostępnych informacji, miejsce badań zostało wytypowane m.in. na podstawie relacji świadków. Istnieje przypuszczenie, że w tym miejscu mogą znajdować się szczątki kilkudziesięciu ofiar.

Na terenie wsi znajduje się symboliczny krzyż upamiętniający dawnych mieszkańców – Polaków – z inskrypcją w języku polskim i ukraińskim.

Jak podkreślają przedstawiciele strony polskiej, celem działań jest nie tylko odnalezienie szczątków, ale przede wszystkim zapewnienie ofiarom godnego pochówku.

– Nie robimy tego dla polityki. Chcemy, aby każda ofiara miała swoje miejsce spoczynku, imię i krzyż – podkreśliła minister kultury i dziedzictwa narodowego Polski Marta Cienkowska w rozmowie z PAP.

Tło historyczne i znaczenie prac

Wieś Uhły przed II wojną światową znajdowała się w granicach II Rzeczypospolitej, gdzie znaczną część mieszkańców stanowili Polacy. W latach 1943–1945 region ten był miejscem tragicznych wydarzeń związanych z konfliktem polsko-ukraińskim.

Przez wiele lat kwestie związane z ekshumacjami i poszukiwaniem ofiar pozostawały przedmiotem sporów między Polską a Ukrainą. W 2017 roku Ukraina wprowadziła moratorium na prowadzenie takich prac, które zostało zniesione dopiero pod koniec 2024 roku po porozumieniu obu państw.

Od tego czasu stopniowo wznawiane są działania poszukiwawcze i ekshumacyjne. W 2025 roku przeprowadzono prace m.in. w miejscowości Puźniki w obwodzie tarnopolskim, gdzie odnaleziono szczątki co najmniej 42 osób.

Zastępca ministra kultury Ukrainy Iwan Werbycki podkreślił:

Ukraina i Polska wspólnie pracują nad godnym upamiętnieniem ofiar oraz budowaniem wzajemnego zaufania między naszymi narodami, aby ustalić prawdę o trudnych kartach wspólnej historii Ukraińców i Polaków.

Kolejne etapy

Obecne działania w Uhłach stanowią pierwszy etap procesu. W przypadku potwierdzenia miejsca pochówku planowane są dalsze kroki:

– ekshumacja szczątków
– identyfikacja ofiar (w tym badania genetyczne)
– organizacja godnych pochówków

Na 2026 rok zaplanowano również kolejne prace w innych lokalizacjach, w tym w Hucie Pieniackiej i Ostrówkach.

Źródło: Polskie radio / PAP / mincult /

Dziennikarze NW

DNW to zespół dziennikarzy, publikujących materiały informacyjne,
publicystyczne i analityczne dotyczące wydarzeń w Polsce
oraz Europie Środkowo-Wschodniej.

Redakcja zajmuje się tematami społecznymi, migracyjnymi,
prawami człowieka, relacjami polsko-ukraińskimi
oraz problematyką dezinformacji i bezpieczeństwa informacyjnego.

Materiały publikowane pod podpisem „Redakcja Nowiny Wschodnie”
powstają na podstawie informacji pochodzących z oficjalnych komunikatów,
źródeł instytucjonalnych, relacji własnych
oraz pracy zespołowej redakcji.

Zakaz „Dziadów” i początek protestów

W ciągu kilku dni po tym wydarzeniu minister kultury ogłosił zakaz pokazywania „Dziadów”. Protesty zaczęły się już po ogłoszeniu zakazu. Na przykład 30 stycznia 1968 roku garstka studentów zbiegła się przy pomniku Mickiewicza w Warszawie i głośno mówiła, że chce wolności dla sztuki i uczelni. Policja zatrzymała wtedy kilkadziesiąt osób, co jeszcze bardziej poruszyło resztę studentów.

Następne dni przyniosły większe demonstracje. Studenci domagali się prawa do swobodnej nauki i wyrażania poglądów. Chcieli też przywrócenia wyrzuconych kolegów na uczelnie. To wtedy Jacek Kuroń, Adam Michnik czy Jan Lityński stali się bardzo znanymi ludźmi wśród młodych ludzi. 8 marca, podczas kolejnego wiecu na terenie Uniwersytetu Warszawskiego, wzięło udział kilka tysięcy młodych ludzi. Wtedy doszło do ostrego starcia – policja brutalnie rozproszyła protestujących. W następnych dniach podobne protesty pojawiły się w innych miastach (Kraków, Łódź, Gdańsk). Do rozpędzania demonstracji użyto tzw. aktyw robotniczy, czyli członków ORMO i przebranych za cywilów pracowników Służby Bezpieczeństwa.

Kadr z filmu nakręconego potajemnie przez Służbę Bezpieczeństwa.

W całym kraju strajkowały wyższe szkoły. W Warszawie, Wrocławiu, Krakowie czy Łodzi i w innych mniejszych ośrodkach. Władze pacyfikowały studenckie strajki w ciągu dwóch trzech dni poprzez masowe wykreślanie z listy studentów i rozwiązywanie najbardziej aktywnych wydziałów w danym ośrodku. Miało to wpływ na zastosowanie kolejnej możliwości represji, jaką było powoływanie studentów do wojska. Więcej o tym niżej.

Represje i nagonka antysemicka

Rządowe represje były bardzo silne: zatrzymano około 2700 osób po protestach, część została skazana na kary więzienia. Mówi się, że została pozbawiona prawa do dalszych studiów nawet połowa studentów Uniwersytetu Warszawskiego i Wrocławia. Chociaż dokładna liczba represjonowanych jest nieokreślona, wiadomo, że wielu protestujących powędrowało za kratki. Dodatkową represją było powołanie do wojska. Jako studenci młodzież korzystała z odroczenia, a po studiach była powoływana do wojska na rok. W tym przypadku bez ukończenia studiów byli kierowani do jednostek wojskowych na warunkach zwykłych, na pełne 2-3 lata. Wielu uniemożliwiło to po odbyciu służby powrót na uczelnie.

Kadr z filmu nakręconego potajemnie przez Służbę Bezpieczeństwa.

Równolegle władze w Polsce zaczęły jawnie atakować Żydów. Było to szukanie klasycznego „kozła ofiarnego”, wskazanie winnych zamieszek jakie wybuchły w całym kraju. Podstawą była wojna Izraela z państwami arabskimi, jaka wybuchła w 1967 roku i została wygrana przez Izrael w ciągu sześciu dni. Część polskiej inteligencji była pochodzenia żydowskiego, co stanowiło znakomity pretekst do przekierowanie społecznej uwagi i wskazania „winnych” ciężkiej sytuacji gospodarczej w Polsce. Doszło do masowych czystek w administracji i mediach. Ale nie tylko. W tzw. ludowym Wojsku Polskim doszło do ogromnych czystek nieporównywalnych z niczym. Dowodzący wówczas wojskiem Wojciech Jaruzelski zaaprobował i przeprowadził akcję wyszukiwania oficerów o żydowskim pochodzeniu. Wielu zostało wtedy zmuszonych do opuszczenia wojska i wyjazdu z Polski. Atmosfera antysemityzmu była podgrzewana cały czas przez ogólnopolskie media.

Zmuszenie do emigracji

W konsekwencji minimum 13 000 osób pochodzenia żydowskiego opuściło Polskę. Był to dramatyczny moment – bardzo zasymilowana społeczność żydowska w Polsce praktycznie przestała istnieć. Ci, którzy wyjechali, musieli porzucić polskie obywatelstwo. Najtragiczniejsze w tym było jeszcze to, że wielu do tego momentu nie wiedziało nawet, że ma pochodzenie żydowskie. Byli tak zasymilowani, że nawet Niemcy podczas okupacji nie uważali ich za Żydów. Za rozpętanie tej nagonki można winić bezpośrednio Gomułkę, który ratował swoją władzę, ale głównymi aktorami na tej scenie byli tzw. „partyzanci” kierowani przez Mieczysława Moczara, który dążył do przejęcia rządów w Polsce przez jego grupę komunistów. To oni rozpoczęli nagonkę.

Konsekwencje jakie spadły w związku z tym na Polskę były wielorakie. Przede wszystkim wewnętrzne. Zastraszenie młodzieży, opóźnienie toku studiów czyli późniejsze wyjście na bardzo chłonny na ludzi z wyższym wykształceniem rynek pracy. Wielu mogło studiować dopiero pod dwóch, trzech latach, a niektórzy wcale. Wyrzucenie z kraju znaczącej ilości inteligencji lekarzy, inżynierów, matematyków czy znawców języków obcych zatrzymało rozwój Polski w zakresie gospodarczym. W nadchodzącej epoce Edwarda Gierka tych naukowców bardzo zabrakło w próbie modernizacji jaką podjął po obaleniu Gomułki w 1970 roku. Inne konsekwencje to podtrzymanie wizerunku krwawych antysemitów, co było na rękę Rosji zyskującej pretekst, że „Polaków trzeba trzymać za mordę”. Skwapliwie z tego korzystali w swojej propagandzie na zachodzie.

Dlaczego marzec 68 jest ważny w polskiej historii?

Znaczenie marca 68 jest dla Polaków ogromne. Jest to pierwszy tak liczny bunt młodzieży przeciwko komunizmowi. Wbrew obiegowym opiniom nie tylko studentów, ale także uczniów szkół średnich, także zawodowych i młodych robotników, których milicja zatrzymała bardzo dużo. Dlatego mówimy o buncie pokoleniowym. Ci młodzi robotnicy i studenci stanowili później potężne zaplecze w wygranym buncie w 1980 roku, choć po drodze były krwawo stłumione bunty w 1970 i 1976 roku. A jednak to doświadczenie pokolenia, jakie w 1980 roku było już dojrzałymi ludźmi po 30 roku życia, spowodowało, że bunt 1980 przebiegał inaczej. Był bogatszy o doświadczenia 1968, 1970 i 1976 roku. Dzięki temu robotnicy przeprowadzili jedyną udaną rewolucję w krajach okupowanych przez Rosję. Taki był skutek buntu młodych w 1968 roku.

Grzegorz Majewski

Działacz opozycji antykomunistycznej w latach osiemdziesiątych XX wieku. Brał udział w podziemnej działalności wydawniczej – drukował i kolportował ulotki oraz uczestniczył w demonstracjach. W latach 1985–1986 był współorganizatorem audycji podziemnego Radia „Solidarność”. Od 1986 roku związany z Ruchem „Wolność i Pokój”. Za działalność opozycyjną był wielokrotnie represjonowany – karany grzywnami i aresztem.
Po 1989 roku pracował w sektorze prywatnym. Zajmuje się badawczo historią polskiej i czechosłowackiej opozycji antykomunistycznej. Jest współautorem książki oraz licznych artykułów naukowych i publicystycznych. Publikuje teksty o tematyce historycznej, społecznej i międzynarodowej, w tym dotyczące Ukrainy, m.in. na portalach LCA.pl oraz Fundacji „Wolność i Pokój”. Od 2014 roku aktywnie działa jako wolontariusz, wspierając Ukrainę oraz inicjatywy pomocowe.
Za działalność na rzecz wolności i niepodległości Polski został odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności (2016), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2022) oraz Medalem Pro Patria (2025)

g.majewski@nowinywschodnie.pl

W Sali Kolumnowej Dolnośląskiego Urzędu Wojewódzkiego we Wrocławiu odbyła się uroczystość wręczenia odznaczeń państwowych dla osób szczególnie zasłużonych w pielęgnowaniu pamięci o historii Polski. Wśród wyróżnionych znalazł się legniczanin Grzegorz Majewski – działacz opozycji antykomunistycznej, badacz historii oraz autor publikujący artykuły na portalu Nowiny Wschodnie. Otrzymał on medal „Pro Patria”, przyznawany za szczególne zasługi w upowszechnianiu wiedzy o polskiej drodze do wolności.

Uroczystość we Wrocławiu

Odznaczenia wręczyli wojewoda dolnośląska Anna Żabska oraz Michał Syska, zastępca Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele środowisk kombatanckich, działacze społeczni oraz osoby od lat zaangażowane w dokumentowanie najnowszej historii Polski.

Medal „Pro Patria” jest jednym z najważniejszych wyróżnień przyznawanych osobom, które aktywnie działają na rzecz zachowania pamięci o walce o niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej. W tym roku trafił on do dziewięciu osób, które poprzez swoją działalność społeczną i badawczą przyczyniają się do upowszechniania wiedzy o historii polskiej opozycji.

Działalność na rzecz pamięci o opozycji

Grzegorz Majewski od wielu lat angażuje się w działania mające na celu przywracanie pamięci o osobach walczących z systemem komunistycznym w Polsce. Przygotował około 100 wniosków o nadanie odznaczeń państwowych oraz o przyznanie statusu działacza opozycji antykomunistycznej.

Jego praca przyniosła wymierne efekty – ponad 96 procent złożonych przez niego wniosków zostało rozpatrzonych pozytywnie, dzięki czemu wielu zapomnianych bohaterów otrzymało należne im uznanie. Majewski regularnie wspiera także środowiska kombatanckie, pomagając osobom represjonowanym w czasach PRL w procedurach administracyjnych oraz w uzyskaniu przysługujących im świadczeń.

Badacz historii opozycji w Europie Środkowej

W swojej działalności badawczej Majewski koncentruje się szczególnie na historii Solidarności Polsko-Czechosłowackiej oraz współpracy opozycji demokratycznej po obu stronach granicy w latach osiemdziesiątych. W publikacjach i artykułach opisuje mało znane epizody działalności dysydentów, którzy w warunkach konspiracji budowali międzynarodową sieć współpracy przeciwko systemowi komunistycznemu.

Jest współautorem książki oraz licznych artykułów naukowych i publicystycznych poświęconych historii opozycji w Europie Środkowej.

Autor publikacji na portalu Nowiny Wschodnie

Grzegorz Majewski jest również autorem artykułów publikowanych na portalu Nowiny Wschodnie, gdzie regularnie przygotowuje teksty o tematyce historycznej, społecznej oraz międzynarodowej. W swoich publikacjach porusza m.in. kwestie związane z historią opozycji antykomunistycznej, współpracą demokratycznych ruchów w Europie Środkowo-Wschodniej, a także wydarzeniami dotyczącymi Ukrainy.

Opozycjonista w czasach PRL

W latach osiemdziesiątych Majewski był aktywnym działaczem opozycji antykomunistycznej. Uczestniczył w podziemnej działalności wydawniczej, drukując i kolportując ulotki oraz biorąc udział w demonstracjach. W latach 1985–1986 współorganizował audycje podziemnego Radia „Solidarność”, a od 1986 roku był związany z Ruchem „Wolność i Pokój”.

Za działalność opozycyjną był wielokrotnie represjonowany przez władze PRL – karany grzywnami oraz aresztem.

Kolejne ważne odznaczenie

Medal „Pro Patria” jest kolejnym wyróżnieniem w dorobku Majewskiego. Wcześniej został on uhonorowany Krzyżem Wolności i Solidarności w 2016 roku oraz Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski w 2022 roku.

Dzisiejsze odznaczenie stanowi potwierdzenie wieloletniej działalności na rzecz zachowania pamięci historycznej oraz wsparcia środowisk kombatanckich.

Źródło: SOAZM.pl / materiały organizatorów

Mikele Bakhur

Dziennikarz i redaktor portalu informacyjnego Nowiny Wschodnie,
działacz społeczny zaangażowany w tematykę migracji, integracji,
praw człowieka oraz relacji polsko-ukraińskich.

Od lat zajmuje się problemami społecznymi, przeciwdziałaniem dezinformacji
i propagandzie rosyjskiej.

Absolwent dziennikarstwa i komunikacji społecznej
na Karkonoskiej Akademii Nauk Stosowanych.
Od 2014 roku publikował teksty dla polskiego portalu w Ukrainie „Słowo Polskie”,
a także współpracował z mediami lokalnymi w Polsce.
Doświadczenie medialne zdobywał również w telewizji —
w ukraińskiej stacji w Winnicy oraz w lokalnej telewizji w Jeleniej Górze.

Jest inicjatorem i współzałożycielem organizacji non profit
działających na rzecz wsparcia uchodźców i migrantów w Polsce.
Współtworzy oraz koordynuje projekty edukacyjne i integracyjne,
w tym szkołę sobotnią dla dzieci z Ukrainy
oraz inicjatywy wspierające osoby w procesie adaptacji i integracji społecznej.

m.bakhur@nowinywschodnie.pl

Jak wspomniałem, Czechosłowacja miała tradycyjnie dobre stosunki z Rosją i jej kontynuatorką Związkiem Sowieckim. Przed uzyskaniem niepodległości czechosłowaccy liderzy byli częstymi gośćmi w Rosji licząc na jej pomoc, a na terenie Czechosłowacji prowadzono bez przeszkód rosyjską propagandę panslawizmu. W czasie I Wojny Światowej utworzono z czechosłowackich jeńców legiony, które miały walczyć przeciwko Niemcom i Austro-Węgrom. Po powstaniu w 1918 roku niepodległej Czechosłowacji było jej bliżej do Rosji Bolszewickiej niż do Zachodu. Przykładem mogą być strajki czechosłowackich robotników kolejowych nieprzepuszczających pociągów z bronią i amunicją dla walczących z Rosją Polski i Ukrainy. A dostawy te były kluczowe. Pociągi przejechały po wielu dniach dopiero po interwencji państw Ententy.

Czechosłowacja po okresie Austro-Węgier odziedziczyła całkiem dobry przemysł. Bliskość Wiednia sprawiała, że nie był to kraj niedoinwestowany jak Galicja czy kraje na Bałkanach. Do poddania się niemieckiej okupacji w marcu 1939 roku Czesi i Słowacy zbudowali państwo z jedną z najsilniejszych gospodarek w świecie. W Europie byli jednym z najbardziej rozwiniętych technologicznie i ekonomicznie krajów. Ustępowali jedynie Francji, Wlk. Brytanii i Niemcom. Porównując Polskę z tamtego okresu do Czechosłowacji, to byliśmy bardzo, ale to bardzo biednym, zacofanym krajem.

Republika między Wschodem a Zachodem

Po II wojnie światowej Czechosłowacja znajdowała się w wyjątkowej sytuacji. Choć wyzwalana była głównie przez Armię Czerwoną, zachowała formalnie system pluralistyczny. Na czele państwa stał prezydent Edvard Beneš – symbol ciągłości przedwojennej republiki. Beneš w czasie II Wojny Światowej dbał o dobre stosunki z Rosją, stąd pozwoliła mu ona na pewien czas powrócić do władzy.

Komunistyczna propaganda wspierająca Klementa Gottwalda. Źródło: Wikimedia Commons

W 1946 roku odbyły się wolne wybory parlamentarne. Najwięcej głosów zdobyła Komunistyczna Partia Czechosłowacji (ok. 38%). Jej lider, Klement Gottwald, został premierem. Rząd był koalicyjny – funkcjonował w ramach tzw. Frontu Narodowego – ale komuniści objęli kluczowe resorty, w tym Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, czyli kontrolę nad policją.

To właśnie tam zaczęła się prawdziwa gra o władzę.

Plan przejęcia państwa

Lata 1946–1947 były okresem systematycznego umacniania pozycji komunistów. Przejmowali oni wpływy w administracji, mediach, związkach zawodowych i – co najważniejsze – w aparacie bezpieczeństwa.

W tym samym czasie rosło napięcie międzynarodowe. Zaczynała się zimna wojna. W 1947 roku Czechosłowacja podobnie jak Polska, początkowo wyraziła zainteresowanie amerykańskim Planem Marshalla. Jednak po sprzeciwie Moskwy oba kraje wycofały się z tej decyzji. Był to wyraźny sygnał dla Czechosłowacji, że realna suwerenność kraju jest ograniczona przez wpływy Związku Sowieckiego. W przypadku Polski nikt nie miał takich wątpliwości. W Polsce otwarcie mordowano i wywożono do Rosji niepokornych i mających inne zdanie Polaków.

Na Kremlu panowało przekonanie, że państwa Europy Środkowej muszą zostać jednoznacznie podporządkowane Moskwie. Władze komunistycznej Rosji nie ufały modelom „mieszanym” – koalicyjnym rządom z udziałem partii niekomunistycznych. Czechosłowacja miała zostać w pełni „bezpieczna”.

Kryzys, który zmienił wszystko

Iskrą zapalną stał się spór o czystki w policji. Minister spraw wewnętrznych, komunista Václav Nosek, usuwał z jej struktur funkcjonariuszy uznawanych za nielojalnych wobec partii. Partie demokratyczne zażądały cofnięcia decyzji.

Gdy Nosek odmówił, 20 lutego 1948 roku 12 ministrów niekomunistycznych podało się do dymisji. Liczyli, że prezydent Edvard Beneš odrzuci dymisje i doprowadzi do przedterminowych wyborów. Nie znam większej naiwności. Oni naprawdę wierzyli w procedury demokratyczne z Rosją jako rozgrywającym. Myśleli, że z ludźmi Rosji można walczyć w ramach systemu demokratycznego odwołując się do wyborów.

Robotnicza demonstracja w Pradze w lutym 1948 roku. Źródło: Wikimedia Commons

Komuniści byli na to przygotowani, o zamiarach niekomunistycznych ministrów dobrze wiedzieli dzięki rozbudowanej agenturze. W Pradze rozpoczęły się masowe demonstracje organizowane przez związki zawodowe i kontrolowane przez partię milicje robotnicze. Ulice zapełniły się transparentami poparcia dla Gottwalda. Był to pokaz siły – polityczny szantaż wobec prezydenta.

25 lutego Beneš ustąpił. Przyjął dymisje ministrów i zgodził się na nowy rząd, w którym kluczowe stanowiska objęli komuniści i ich lojalni sojusznicy. Gottwald ogłosił z balkonu Pałacu Kinskich w Pradze „zwycięstwo ludu pracującego”, co uznaje się za koniec demokracji w Czechosłowacji.

Cień Moskwy i rola służb specjalnych

Choć przewrót miał charakter formalnie wewnętrzny, nie był odizolowany od wpływów Moskwy. Czechosłowaccy komuniści byli w stałym kontakcie z władzami sowieckimi.

Sowieckie służby bezpieczeństwa, przede wszystkim NKWD (a następnie KGB), współpracowały przy reorganizacji aparatu bezpieczeństwa. Szkolono kadry, przekazywano doświadczenia w zakresie kontroli społeczeństwa, inwigilacji i eliminowania przeciwników politycznych.

Nie ma dowodów na bezpośrednią interwencję wojskową w lutym 1948 roku, ale presja była oczywista. Armia Czerwona nie stacjonowała w Czechosłowacji, była w regionie jedynym nieokupowanym państwem. Mimo to dzięki pracy służb udało się to państwo całkowicie podporządkować Rosji, co uczyniło z Czechosłowacji element rosyjskiej układanki.

Tajemnicza śmierć

Dwa tygodnie po przewrocie, 10 marca 1948 roku, pod oknami Ministerstwa Spraw Zagranicznych znaleziono ciało ministra spraw zagranicznych, Jana Masaryka, syna twórcy państwa Czechosłowackiego Tomáša Masaryka . Oficjalnie uznano to za samobójstwo. Do dziś jednak wielu historyków uważa, że było to być zabójstwo upozorowane przez służby bezpieczeństwa – być może z inspiracji sowieckiej. Jego śmierć stała się symbolicznym końcem epoki przedwojennej republiki.

Skutki „Zwycięskiego lutego”

W kolejnych miesiącach:

• zlikwidowano opozycję polityczną,
• znacjonalizowano gospodarkę,
• rozpoczęto represje i procesy pokazowe,
• podporządkowano politykę zagraniczną Moskwie.

W maju 1948 roku przyjęto nową konstytucję. Prezydent Edvard Beneš odmówił jej podpisania i wkrótce ustąpił. Jego miejsce zajął Gottwald. Czechosłowacja weszła w okres czterdziestu lat rządów komunistycznych – zakończonych dopiero w 1989 roku Aksamitną Rewolucją.

Dlaczego to ważne?

„Vítězný únor” pokazuje, że demokracja nie zawsze upada pod naporem czołgów. Czasem wystarczy kontrola nad służbami, sprawne wykorzystanie kryzysu politycznego i wsparcie potężnego sąsiada. To historia o tym, jak państwo o silnych tradycjach demokratycznych może zostać przejęte od środka – legalnymi decyzjami, które w rzeczywistości były efektem presji i politycznej gry o wszystko. Dla ciekawych świata to lekcja o kruchości instytucji, znaczeniu aparatu bezpieczeństwa i roli geopolityki w losach narodów.

Jest to także lekcja o skutkach gospodarczych. Wskutek poddania się rosyjskiej dominacji, nastąpił krach czechosłowackiej gospodarki. Kraj w krótkim czasie z jednego z najbogatszych w Europie stoczył się do bycia jednym z najbiedniejszych. Wychodząc z komunizmu w roku 1990 byli co prawda bogatsi od zniszczonej walką Polski, ale nie był to nawet cień przewagi jaką mieli jeszcze w 1938 roku, kiedy to deptali po piętach najsilniejszym gospodarkom Europy.

Grzegorz Majewski

Działacz opozycji antykomunistycznej w latach osiemdziesiątych XX wieku. Brał udział w podziemnej działalności wydawniczej – drukował i kolportował ulotki oraz uczestniczył w demonstracjach. W latach 1985–1986 był współorganizatorem audycji podziemnego Radia „Solidarność”. Od 1986 roku związany z Ruchem „Wolność i Pokój”. Za działalność opozycyjną był wielokrotnie represjonowany – karany grzywnami i aresztem.
Po 1989 roku pracował w sektorze prywatnym. Zajmuje się badawczo historią polskiej i czechosłowackiej opozycji antykomunistycznej. Jest współautorem książki oraz licznych artykułów naukowych i publicystycznych. Publikuje teksty o tematyce historycznej, społecznej i międzynarodowej, w tym dotyczące Ukrainy, m.in. na portalach LCA.pl oraz Fundacji „Wolność i Pokój”. Od 2014 roku aktywnie działa jako wolontariusz, wspierając Ukrainę oraz inicjatywy pomocowe.
Za działalność na rzecz wolności i niepodległości Polski został odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności (2016), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2022) oraz Medalem Pro Patria (2025)

g.majewski@nowinywschodnie.pl

Litwa, miejscowość Aukštadvaris (po polsku Wysoki Dwór) Pan Jan, gospodarz, oprowadzał nas po okolicy, dawał też wskazówki gdzie pojechać samochodem. Jednego dnia zaprowadził nas nad małe jeziorko u stóp góry. Weszliśmy na nią. Pan Jan pokazał nam miejsce, gdzie stała w latach 1863/4 szubienica i wieszano Powstańców Styczniowych. Robiono to w obecności ludzi, często rodzin. To wspomniane jezioro powstało od łez matek, sióstr i żon tam straconych… Tak w pamięci w tej miejscowości zachowało się Powstanie Styczniowe.

Powstańcy Styczniowi – Źródło

Początek Powstania

Mroźna noc z 21/22 stycznia 1863 roku. Tysiące młodych ludzi idzie do ataku na rosyjskie posterunki. Dzieje się to niemal na całym obszarze rosyjskiego zaboru, w granicach sprzed 1772 roku. Udział wzięła szlachta i chłopi. Szlachta polska, litewska i ruska (ukraińska). W mniejszym stopniu udział wzięli chłopi, którzy w tym czasie nie mieli jeszcze rozbudzonej świadomości narodowej. Chłopi, zarówno polscy jak i litewscy i ruscy często byli przeciwni powstaniu i zachowywali lojalność wobec władz rosyjskich.

Było to bodaj największym problemem z jakim spotkały się władze powstania. Przyczyna leżała daleko, bardzo daleko w przyczynach (!) upadku I Rzeczpospolitej. Sprawa zacofanej gospodarki pańszczyźnianej jak widać miała wieloletnie konsekwencje. Chłopi w ogromnej swojej większości nie wierzyli w obietnice „panów”. Kolejne konsekwencje po pierwszym rozbiorze to drugi rozbiór, trzeci i przegrane kolejne powstania oraz tzw. Rabacja Galicyjska z 1848 roku, gdzie chłopi powstali by mordować szlachtę. A najgorsze było to, że skutecznie pańszczyznę znieśli dopiero zaborcy. Najpierw w zaborze pruskim, potem austriackim, a przed samym powstaniem styczniowym w 1861 roku były to władze rosyjskie.

Krwawy koszt powstania

Jacek Malczewski, Wigilia na Syberii; źródło

Powstanie Styczniowe to ostatni wielki zryw na ziemiach wspólnych Polaków, Litwinów i Ukraińców (Rusinów). Było prowadzone głównie przy pomocy walk partyzanckich na wielką skalę. Prowincja dzięki temu w pewnych okresach znajdowała się całkowicie pod kontrolą władz powstańczych. Niestety wielkie ośrodki z dużymi wojskowymi garnizonami armii rosyjskiej były całkowicie pod kontrolą Rosji i w miarę ich wzmacniania likwidowano kolejne grupy powstańców. Podczas powstania stoczono około 1000 bitew i potyczek. Zginęło około 20 tys. powstańców, minimum 1000 zostało zabitych z wyroku sądu carskiego za udział w powstaniu. Szczególnie na Litwie zasłynął jeden Rosjanin – Murawjow. Dostał zasłużenie przydomek – Murawjow – Wieszatiel. Konfiskowano majątki uczestników, których złapano i tych, którzy zbiegli np. do Austrii. Powstanie upadło pod koniec 1864 roku.

Nie był to jedyny koszt powstania. Kilkadziesiąt tysięcy zostało zesłanych lub wcielonych do carskiego wojska. Za wieloma z nich podążyły rodziny. Z zesłańców mało kto powrócił do Polski, była to więc strata bezpowrotna. Zsyłano elity umysłowe, co jeszcze bardziej pogarszało sytuację na byłych ziemiach I Rzeczpospolitej. Przyspieszono i wzmocniono rusyfikację zarówno Polski jak i Ukrainy oraz Litwy. Na Ukrainie i Litwie straszono powrotem „panów” i pańszczyzny. Wszędzie szkoły wykładały jedynie w języku rosyjskim, co powodowało, że dzieci i młodzież posługiwała się czasem lepiej tym językiem. W urzędach i wojsku dopuszczalny był tylko język rosyjski.

A jednak było coś pozytywnego…

Innym skutkiem stała się fala nazwana pozytywizmem. Oznaczała uczenie się, bogacenie. Od tej pory patriotyzmem było prowadzenie polskiego biznesu i pozwolenie na zarabianie Polakom. Miało to szczególny wyraz w zaborze pruskim (niemieckim), gdzie gospodarczo silne Prusy starały się zawładnąć polskimi elitami, nasycić mocno swoim biznesem Wielkopolskę i Pomorze. Od tej pory starano się prowadzić „pracę u podstaw”. Pozytywizm był niezwykle istotny jako forma oporu przed germanizacją i rusyfikacją. Dzięki tym ideom udało się zbudować podstawy przyszłego państwa polskiego, jakie odzyskało niepodległość w 1918 roku.

A skoro mowa o odzyskaniu niepodległości. W 1918 roku żyło jeszcze kilka tysięcy weteranów Powstania Styczniowego. Wszyscy zostali uhonorowani. Każdy otrzymał stopień oficerski, a jeśli był oficerem w poswataniu, to automatycznie awansował o stopień wyżej. Wprowadzono specjalne odznaczenia oraz mundur powstańczy. Weterani mogli go nosić przy okazji uroczystości. Każdy żołnierz, także najwyżsi oficerowie przy spotkaniu weterana powstania mieli OBOWIĄZEK oddania mu honorów. Jako pierwsi. Generał, major, sierżant czy szeregowy. Nie było różnicy. Każdy miał obowiązek oddać honor powstańcowi. Wyłącznie dla powstańców utworzono dom, gdzie mogli się spotykać, a nawet mieszkać. Ich prośby miały obowiązek być załatwiane w pierwszej kolejności. II Rzeczpospolita dobrze czciła walczących o jej wolność.

Powracające pytanie o sens powstania

Z powodu bilansu mówiącego o ofiarach, a także o fali potężnej rusyfikacji jakie były konsekwencją przegranego powstania często poddaje się w wątpliwość jego sens. I tak jest z każdym powstaniem. Szczególnie ze swoją opinią prezentują się tu endecy, którzy w czasie Powstania/Rewolucji 1905 roku kolaborowali wprost z caratem. Jednak historia nie przyznała im racji. Rację przyznała romantykom, którzy walczyli pomimo braku szans na wygraną. Wielu nie wyobrażało sobie w 1914 roku wolnej i niepodległej Polski. A była grupa niemała, bo Legioniści, którzy poszli do walki. Poszli i to w dużej mierze dzięki nim wykształciły się oficerskie elity, które wygrały wojnę z bolszewikami. To ich siła, czyn były czynnikiem liczącym się podczas rozmów o utworzeniu państwa polskiego.

Mity w życiu narodów są bardzo ważne. One nas kształtują, daje wskazówki, nadają sens naszym wspomnieniom i dążeniom. Jednym z ważnych polskich mitów są powstania. Tylko jedno z nich było prawdziwie udane, było to Powstanie Wielkopolskie. Reszta była utopiona we krwi. A jednak to pamięć o tych zrywach nie dawała Polakom zapomnieć o utraconej wolności. Przez pełne 123 lata od rozbiorów do 1918 roku, z krótką przerwą do 1939 roku i znowu do 1989 roku Polacy wciąż konspirowali, wciąż walczyli o swoje państwo. Najpierw śniąc o powrocie wielonarodowej Rzeczpospolitej, a później o stworzeniu po prostu państwa, swojego państwa. I udało się. Żyjemy w wolnej Polsce.

Pieczęć rządu powstańczego – herby trzech narodów – Polski, Ukrainy (Rusi) i Litwy.

Grzegorz Majewski

Działacz opozycji antykomunistycznej w latach osiemdziesiątych XX wieku. Brał udział w podziemnej działalności wydawniczej – drukował i kolportował ulotki oraz uczestniczył w demonstracjach. W latach 1985–1986 był współorganizatorem audycji podziemnego Radia „Solidarność”. Od 1986 roku związany z Ruchem „Wolność i Pokój”. Za działalność opozycyjną był wielokrotnie represjonowany – karany grzywnami i aresztem.
Po 1989 roku pracował w sektorze prywatnym. Zajmuje się badawczo historią polskiej i czechosłowackiej opozycji antykomunistycznej. Jest współautorem książki oraz licznych artykułów naukowych i publicystycznych. Publikuje teksty o tematyce historycznej, społecznej i międzynarodowej, w tym dotyczące Ukrainy, m.in. na portalach LCA.pl oraz Fundacji „Wolność i Pokój”. Od 2014 roku aktywnie działa jako wolontariusz, wspierając Ukrainę oraz inicjatywy pomocowe.
Za działalność na rzecz wolności i niepodległości Polski został odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności (2016), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2022) oraz Medalem Pro Patria (2025)

g.majewski@nowinywschodnie.pl

Trzy postaci. Młody czeski patriota, Polak dawny żołnierz AK i Ukrainiec były żołnierz UPA. Co ich złączyło?

16 stycznia minęła 58 rocznica samospalenia się młodego czeskiego patrioty. Był to protest przeciwko napaści na Czechosłowację, jakiej dokonała Rosja i jej pięciu wasali, w tym polskie wojsko. Przedstawiam tu trzy postaci. Ludzi, którzy nie zawahali się przed poświęceniem życia na ołtarzu wolności.

Najazd na Czechosłowację

W nocy z 20/21 sierpnia 1968 roku Rosja napadła na Czechosłowację. W tym bezprzykładnym akcie barbarzyństwa miała swoich pomocników. Rosyjscy wasale także wysłali wojsko być zdławić rodzącą się wolność tym kraju. Razem z armią rosyjską do Czechosłowacji weszło wojsko polskie, bułgarskie, niemieckie (NRD) i węgierskie. Należy dodać, że polski kontyngent wojskowy był zaraz po rosyjskim najliczniejszy i stanowił rzeczywistą siłę. Polska nie ograniczyła się wzorem pozostałych państw na wysłanie symbolicznie jakiejś jednostki wojskowej. Przez to powierzono Polakom okupację bardzo dużego terenu. Znajdowały się tam takie miasta jak Jičin i Hradec Kralove.

Nie obyło się bez ofiar. W ciągu jednego tylko roku okupacji zginęło w walkach lub w inny sposób ponad 100 Czechów i Słowaków. Okupacyjne wojska w brutalny sposób dławiły opór stawiany przez cywilów. W Pradze rosyjskie czołgi strzelały do cywilnych demonstrantów. Po roku Rosji udało się ustanowić nowe kolaboracyjne władze, posłuszne Moskwie. Od tego czasu rozpoczęto represje przy pomocy czechosłowackich służb. Miała w tym swój udział okryta bardzo złą sławą brutalności czechosłowacka policja polityczna (StB).

Polskie wojsko też miało swój udział w zabijaniu Czechów. W Jičinie 7 września 1968 pijany polski żołnierz Stefan Dorna zamordował kilkoro przechodniów Czechów i ranił polskich żołnierzy, którzy chcieli go rozbroić. W Polsce dostał najpierw karę śmierci. Gen. Wojciech Jaruzelski załatwił mu ułaskawienie, karę śmierci zamieniono na dożywotnie więzienie. Po zmianie kodeksu karnego i likwidacji „dożywocia” oznaczało to 25 lat pozbawienia wolności. Dorna wyszedł z więzienia w 1983 roku, po 15 latach. Mimo wszystko był to jednak przypadek odmienny od mordów dokonywanych przez Rosjan, którzy strzelali z broni maszynowej do demonstrantów i osób podejrzanych.

Młody Czech – Jan Palach.

16 stycznia 1969 roku w Pradze podpalił się Jan Palach. Swoim czynem chciał pobudzić Czechów i Słowaków do walki z rosyjską okupacją. Zmarł z ciężkich obrażeń kilka dni później, 19 stycznia 1969. W szpitalu był otoczony szacunkiem, przerażeniem i łzami. Wiedziano, że chłopak sam sobie wybrał straszną, bolesna śmierć. Mimo, że miał ledwo skończone 20 lat personel szpitala, choć nie miał takiego zwyczaju, zwracał się do niego wyłącznie poprzez formę “pan”. Jego czyn stał się wzorem. W całej Czechosłowacji podpaliło się w tym czasie około 30 osób. Kilka zmarło. Jan Zajic, Josef Hlavaty i wielu innych…To przeczy temu, jakoby Czechosłowacy byli tchórzami.

Jego pogrzeb stał się okazją do patriotycznej manifestacji. Okupacyjne władze nie interweniowały prawdopodobnie dlatego, że przyszło kilkaset tysięcy ludzi. Pochowano go na cmentarzu w Olšanach. Grób natychmiast stał się obiektem kultu czechosłowackich patriotów. Niestety po śmierci ciało Palacha nie zaznało spokoju. Wspomniana StB groźbami i szantażem nakłoniły rodzinę do zgody na przeniesienie ciała na cmentarz w rodzinnych Všetatach. Dopiero po roku 1990 Jan Palach powrócił na swoje pierwotne miejsce spoczynku. Jego rodzina była prześladowana w całym okresie okupacji rosyjskiej.

https://www.janpalach.cz/pl/default/jan-palach

Polak, żołnierz Armii Krajowej – Ryszard Siwiec.

Czyż może być ktoś nudniejszy niż księgowy? Zaprzeczeniem tego stereotypu był za życia Ryszard Siwiec. Urodzony w Galicji, studiował we Lwowie. Po studiach przeniósł się do Przemyśla. W czasie II Wojny Światowej był żołnierzem Armii Krajowej. Po wojnie rozpoczął ponownie zwyczajne życie, dalej mieszkał w Przemyślu. Nie pogodził się jednak z okupacją Polski przez Rosję. W marcu 1968 roku pisał i kolportował ulotki popierające strajkujących w Polsce studentów.

Źródło: janpalach.cz / Ryszard Siwiec, 1907-1968

8 września 1968 roku Ryszard Siwiec podpalił się w proteście przeciwko udziałowi polskich wojsk w napadzie na Czechosłowację. Swego czynu dokonał przy pełnych trybunach stadionu X-lecia w Warszawie. Zachował się film, bowiem uroczystość dożynek, jaka odbywała się na stadionie była filmowana. Film z płonącym Siwcem jest niezwykle poruszający, dla widzów o mocnych nerwach. Zmarł w szpitalu, otoczony esbekami. Mimo to rodzinie udało się nagrać jego ostatnie przesłanie do Polaków. Siwiec jadąc w pociągu do Warszawy napisał list do rodziny tłumacząc swój czyn. List został przejęty przez Służbę Bezpieczeństwa, do rodziny trafił po ponad dwudziestu latach, po odzyskaniu przez Polskę wolności.

Ryszard Siwiec jest w Czechach czczony jak bohater. Jego pamięć tam upowszechnił czeski historyk Petr Blažek. Jego staraniem jednej z ulic w czeskiej Pradze nadano imię Ryszarda Siwca. Postawiono też mały pomniczek ku jego czci. Warto odwiedzić to miejsce znajdując się w Pradze. Nie jest to daleko od ścisłego centrum.

https://www.janpalach.cz/pl/default/zive-pochodne/siwiec

Ukrainiec, żołnierz UPA – Wasyl Makuch.

Wasyl Makuch urodził się jako obywatel II Rzeczpospolitej w 1927 roku. Wychowywany był w ukraińskim patriotyzmie, co skutkowało wstąpieniem przez niego do UPA w 1944 roku. Został złapany przez NKWD w 1946 roku i po torturach skazany na 10 lat robót. To był dosyć łagodny wyrok, zapewne z powodu młodego wieku, a także braku pracowników w obozach opróżnionych w związku z II Wojną Światową. Kiedy wyszedł w 1955 roku został deportowany na Syberię z zakazem zamieszkania na Zachodniej Ukrainie. W 1956 roku osiadł w Dnipro, gdzie pracował i starał się studiować. Kiedy zorientowano się za co siedział został wyrzucony ze studiów. Makuch sprzeciwiał się postępującej rusyfikacji Ukrainy.

Źródło: janpalach.cz / Wasyl Makuch, 1927- 1968

5 listopada 1968 roku pojechał do Kijowa. Tam na głównej ulicy Hreszczatyku, pod nr 27 oblał się benzyną i podpalił. Biegł w stronę dzisiejszego placu Niepodległości krzycząc hasła przeciwko rusyfikacji Ukrainy oraz okupacji Czechosłowacji. Wasyl Makuch zmarł w ciężkich bólach od poparzeń dzień później – 6 listopada. Jego czyn do niedawna był prawie nieznany w Ukrainie. Dopiero w 2017 roku odsłonięto w Kijowie tablicę pamiątkową obok miejsca podpalenia. W Pradze jeden z mostów otrzymał jego imię. Upowszechnienie w Czeskiej Republice wiedzy o nim to zasługa wspomnianego już historyka Petra Blažka.

https://www.janpalach.cz/pl/default/zive-pochodne/makuch

Trzy tragedie, trzy narody.

A ten sam prawie czas. To kilka miesięcy po rosyjskiej inwazji na Czechosłowację. Jak bardzo trzeba ukochać wolność by wybrać dla siebie tak okrutną śmierć? Z tych trzech osób czyn Ryszarda Siwca niemal uległ zapomnieniu. Komunistyczne władze skutecznie zapobiegły szerzeniu się wiedzy o nim po jego czynie. Inaczej stało się w Czechosłowacji i Ukrainie. Zarówno Jan Palach jak i Wasyl Makuch stali się obiektami kultu sił patriotycznych, niepodległościowych. Cała trójka protestowała przeciwko okupacji Czechosłowacji. Młody Czech, żołnierz AK i żołnierz UPA. Żaden z nich o innych nic nie wiedział.

Źródło: janpalach.cz

Grzegorz Majewski

Działacz opozycji antykomunistycznej w latach osiemdziesiątych XX wieku. Brał udział w podziemnej działalności wydawniczej – drukował i kolportował ulotki oraz uczestniczył w demonstracjach. W latach 1985–1986 był współorganizatorem audycji podziemnego Radia „Solidarność”. Od 1986 roku związany z Ruchem „Wolność i Pokój”. Za działalność opozycyjną był wielokrotnie represjonowany – karany grzywnami i aresztem.
Po 1989 roku pracował w sektorze prywatnym. Zajmuje się badawczo historią polskiej i czechosłowackiej opozycji antykomunistycznej. Jest współautorem książki oraz licznych artykułów naukowych i publicystycznych. Publikuje teksty o tematyce historycznej, społecznej i międzynarodowej, w tym dotyczące Ukrainy, m.in. na portalach LCA.pl oraz Fundacji „Wolność i Pokój”. Od 2014 roku aktywnie działa jako wolontariusz, wspierając Ukrainę oraz inicjatywy pomocowe.
Za działalność na rzecz wolności i niepodległości Polski został odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności (2016), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2022) oraz Medalem Pro Patria (2025)

g.majewski@nowinywschodnie.pl

107 rocznica wybuchu Powstania Wielkopolskiego

Powstanie Wielkopolskie jest w Polsce dosyć mało znane, co może dziwić każdego odrobinę zaznajomionego z polską historią pełną przegranych powstań. Było to jedyne całkowicie zwycięskie powstanie. Poprowadzone było w sposób profesjonalny, głównie przez miejscowych oficerów i działaczy.

Chaos na ziemiach okupowanych przez Niemcy i Austro – Węgry

Kiedy po pierwszej wojnie światowej powstawały nowe dla tego okresu kraje, wybuchały nowe, lokalne wojny. Wschód Europy, gdzie dzielono kraje Austro-Węgier stał się jednym polem bitwy. Oprócz tego walące się imperium rosyjskie, wojna domowa w Niemczech, walczące Bałkany o schedę po Imperium Osmańskim. Jak widać podpisanie kapitulacji przez państwa centralne nie spowodowało pokoju w Europie.

Polska w tym czasie tak jak inne państwa regionu tworzyła swoje granice. Wiadomo było, że efektem rozmów pokojowych aliantów z państwami centralnymi ma być wolna Polska, nie znano jednak kształtu. Z powodu 123 lat nieistnienia jako niezależnego państwa polskiego zaborcy prowadzili politykę wynaradawiania lub zamiany ludności polskiej na preferowaną przez nich. Niemcy osadzały Niemców, Austriacy Austriaków, a Rosjanie Rosjan.

Zabór pruski, okupacja polskich terenów

W Wielkopolsce, będącej pod zaborem pruskim (niemieckim) osadzano Niemców, przez cały wiek wspierano niemieckich przedsiębiorców, wykupywano ziemię od polskich chłopów i dawano ją niemieckim osadnikom. Sprowadzano niemieckich urzędników i nauczycieli. W szkołach nie uczono w języku polskim żadnego przedmiotu z wyjątkiem religii (z tym też były problemy). Następnie poprzez służbę wojskową, za karierę, proponując wyjazdy do Niemiec właściwych starano się zmniejszyć ilość mówiących po polsku mieszkańców Wielkopolski. Wielkopolska po 123 latach od zaborów była postrzegana przez Niemców jako ziemia niemiecka, choć ludność niemieckojęzyczna była tam cały czas w mniejszości.

Teren Rzeczpospolitej był w tamtym czasie podzielony głównie między okupujące ją armie niemiecką i austriacką. Rosjanie byli daleko na wschodzie, gdzie ustanowiono granicę w pokoju zawartym między Rosją Bolszewicką a krajami centralnymi. Polacy w tamtym czasie mieli wielkiego przyjaciela w osobie prezydenta USA Woodrowa Wilsona. Jako jeden z punktów celów wojny dodał on utworzenie Polski. Nie było tam jednak mowy o granicach. Te przyszło wykuwać w krwawych walkach, bowiem ludność na wszystkich przyszłych granicach była wymieszana narodowościowo. Do tego w samej Polsce ścierały się dwie koncepcje. Jedna to reaktywacja możliwie dużej Rzeczpospolitej z równymi narodami (Józef Piłsudski), a druga to utworzenie państwa z jednym narodem i taką ilością mniejszości, jaką można spolonizować (Roman Dmowski).

Przygotowania do powstania

Po proklamacji niepodległości przez Rzeczpospolitą w Wielkopolsce rozpoczęto przygotowania do powstania. Planowano, że wybuchnie w styczniu 1919 roku. Zbierano siły, broń, organizowano oddziały powstańcze oparte jak dziś się określa na „obronie terytorialnej”. Wobec braku wyższych oficerów Polaków w armii niemieckiej dowodzenie obejmowali oficerowie niżsi. W Poznaniu i innych miastach stacjonowały niemieckie wojska, jakie miały pilnować by Wielkopolska pozostała niemiecka.

Jednak powstanie wybuchło kilka tygodni przed planowanym terminem. Stało się to z powodu dosyć przypadkowej strzelaniny między organizującymi się powstańczymi oddziałami a wojskiem niemieckim. 26 grudnia 1918 roku Poznań odwiedził wielki pianista i patriota Ignacy Paderewski, co stało się powodem do manifestacji patriotycznych. Następnego dnia Niemcy postanowili pokazać swoją obecność w mieście i zorganizowali w pochód na Bazar, gdzie przebywał Paderewski. Pochód to był głównie przemarsz niemieckich wojsk w pełnym uzbrojeniu. Niemieccy żołnierze zachowywali się prowokacyjnie, po drodze zrywali polskie oraz alianckie flagi i symbole. W okolicy Bazaru doszło do strzelaniny, co stało się przyczyną wybuchu.

27 grudnia 1918 wybuch powstania

Nastąpiła eskalacja. W krótkim czasie kilku tygodni wyzwolono dzięki wszechobecnym oddziałom powstańczym prawie całą Wielkopolskę. Odziały były oparte o ludność miejscową, z której pochodzili powstańcy. Wszyscy przeszli niemiecką służbę wojskową, wielu było na froncie. Niemcy spotkali się z dobrze wyszkolonym i zmotywowanym przeciwnikiem. W krótkim czasie także z dobrze uzbrojonym. Powstańcy mieli dobrze opracowane plany. Wiedzieli gdzie są magazyny broni i to one były jednymi z pierwszych celów ataków. Do tego niecałe dwa tygodnie od rozpoczęcia walk udało się zdobyć lotnisko Ławicę i największe w tej części niemieckie magazyny broni. Ławicę zdobyto po jednym dniu ataku, od 7 stycznia była kontrolowana już przez powstańców. Już 9 stycznia wystartowały z niej samoloty z polską obsługą, co zapewniło powstańcom wyrównanie sił, ponieważ wcześniej tylko Niemcy korzystali z obserwacji lotniczej.

Wyzwolono prawie całą Wielkopolskę w kształcie przedrozbiorowym. Niemal bez udziału sił Polski centralnej, która dopiero organizowała armię w walkach z bolszewikami i Ukraińcami. Walki miejscami były bardzo zacięte i krwawe, jednak dobra znajomość terenu przez polskich powstańców była dużą przewagą jaką mieli wobec wojsk niemieckich. Zachodni alianci zachowywali się w różny sposób. Francja starała się pomóc, Wielka Brytania była nastawiona przeciwko Polsce i polskim żądaniom terytorialnym. Mogło być to zrozumiałe na wschodzie, ale nie w Wielkopolsce, której sama nazwa mówi, do jakiego państwa należy. 16 lutego podpisano dzięki aliantom zachodnim rozejm, a po kilku miesiącach w traktacie pokojowym kończącym I Wojnę Światową ustalono, że linia zatrzymania się wojsk powstańczych będzie granicą niemiecko – polską.

W ten sposób miejsce, gdzie zrodziła się polska państwowość znalazło się w granicach Rzeczpospolitej. Było to bardzo ważne, ponieważ Wielkopolska w przeciwieństwie do pozostałych dzielnic była regionem bardzo rozwiniętym przemysłowo, technicznie i rolniczo. Bez tej dzielnicy trudno sobie wyobrazić polską niepodległość, ani nie da się wykluczyć zajęcia Polski przez Rosję bolszewicką w 1920 roku, a nawet wcześniej. W walkach powstańczych poległo i zmarło z ran około 2500 Polaków.

Zakończenie

Warto zaznaczyć, że podczas II Wojny Światowej Niemcy włączyły Wielkopolskę ponownie do Niemiec, a miejscową ludność na siłę germanizowano. W razie sprzeciwu wywożono do centralnej Polski, czyli Generalnej Guberni, a w gorszych przypadkach do obozów koncentracyjnych. Mimo to istniała tam konspiracyjna Armia Krajowa, która dzięki temu miała agentów w samym Wehrmachcie. W Poznaniu wybuchł też pierwszy bunt przeciwko komunistom, stłumiony krwawo czołgami. Wielkopolska nigdy nie poddała się ani germanizacji, ani sowietyzacji. Dziś możemy zobaczyć, że Poznań i Wielkopolska, jak dawniej należą do najbardziej rozwiniętych terenów Polski. A wszystko to zawdzięczamy powstańcom wielkopolskim.

Grzegorz Majewski

Działacz opozycji antykomunistycznej w latach osiemdziesiątych XX wieku. Brał udział w podziemnej działalności wydawniczej – drukował i kolportował ulotki oraz uczestniczył w demonstracjach. W latach 1985–1986 był współorganizatorem audycji podziemnego Radia „Solidarność”. Od 1986 roku związany z Ruchem „Wolność i Pokój”. Za działalność opozycyjną był wielokrotnie represjonowany – karany grzywnami i aresztem.
Po 1989 roku pracował w sektorze prywatnym. Zajmuje się badawczo historią polskiej i czechosłowackiej opozycji antykomunistycznej. Jest współautorem książki oraz licznych artykułów naukowych i publicystycznych. Publikuje teksty o tematyce historycznej, społecznej i międzynarodowej, w tym dotyczące Ukrainy, m.in. na portalach LCA.pl oraz Fundacji „Wolność i Pokój”. Od 2014 roku aktywnie działa jako wolontariusz, wspierając Ukrainę oraz inicjatywy pomocowe.
Za działalność na rzecz wolności i niepodległości Polski został odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności (2016), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2022) oraz Medalem Pro Patria (2025)

g.majewski@nowinywschodnie.pl

Wielonarodowa Polska, jaka powstała po zaborach była spadkobiercą problemów I Rzeczpospolitej. Na wielonarodowość nakładała się wielowyznaniowość, co było kolejnym źródłem konfliktów. Zwykły kraj ma zazwyczaj jeden konflikt dominujący w polityce i jest to spór „bogaty-biedny”, a II Rzeczpospolita miała oprócz tego wspomniane konflikty religijne i narodowościowe. Jedną z grup stanowili Ukraińcy. Sami Ukraińcy nie byli monolitem, podzieleni na grekokatolików i prawosławnych spierali się między sobą. Jeszcze pewna część przyjmowała katolicyzm i deklarowała od tej pory narodowość polską

Wrzesień 1939 – około 150 tys. Ukraińców w wojsku polskim.

Wszyscy obywatele Polski musieli służyć w wojsku. Nie unikano powoływania mniejszości narodowych słusznie wychodząc z założenia, że służba wojskowa pomaga w asymilacji.
Liczba ukraińskich oficerów była śladowa. W zasadzie ograniczała się do kilkudziesięciu byłych oficerów armii Petlury. Pracowali oni w wojsku polskim na kontraktach, które nie zmuszały ich do udziału w wojnie. Były skonstruowane tak, by Ukraińcy byli tylko oficerami szkoleniowymi. Mieli bogate wojskowe doświadczenie zarówno z I Wojny Światowej w okopach, jak i wojnie manewrowej z Rosją bolszewicką. Mimo tych ograniczeń w kontraktach, prawie wszyscy ochotniczo poszli ze swoimi jednostkami do walki przeciwko Niemcom.

Ukraińcy w polskim wojsku przed Wojną Wrześniową 1939

Jeśli chodzi o żołnierzy będących obywatelami Rzeczpospolitej Polskiej, najwięcej Ukraińców służyło w 54 pułku piechoty 12 dywizji. Było ich tam ponad 40%. W innych pułkach tej dywizji było ich około 20%. 11 Karpacka Dywizja Piechoty miała w swoich szeregach także około 40% innych narodowości niż polska, ilość Ukraińców można ocenić na około 30%. Była to tak znacząca liczba, że zdecydowano się utworzyć jeden batalion pod nazwą „huculski”, jaki został ubrany w huculskie kapelusze. Dywizja ta w czasie pokoju stacjonowała w Stanisławowie. W innych jednostkach starano się ograniczyć ilość żołnierzy pochodzenia ukraińskiego do 20%.)

Wspomniana 11 KDP była dowodzona przez gen. Bronisława Prugara-Ketlinga. Ma na swoim koncie jedno z największych zwycięstw we wrześniu 1939. W nocy z 15 na 16 września w ataku na bagnety rozbiła w puch pułk zmotoryzowany SS Germania. Prugar–Ketling wspomina, że żołnierze walczyli bez strzału. Kłuli jedynie bagnetami, co w ciemności było przerażającym widowiskiem. SS Germania, jak wszystkie jednostki Waffen SS była elitarną. Służyli tam jedynie wysocy, dobrze zbudowani, inteligentni i wykazujący nazistowską postawę Niemcy. A zostali rozbici przez jednostkę polską, w której co trzeci żołnierz był Ukraińcem, co czwarty Żydem. Wielu z nich dopiero w wojsku nauczyło się czytać i pisać.
(Michał Potocki, Gazeta Prawna, 29.08.2024)

reklama

Twoje wsparcie daje

dzieciom bezpieczeństwo

WESPRZYJ

Katyń, Auschwitz, Stutthof i inne miejsca kaźni

Najsłynniejszym ukraińskim oficerem, który związał swoje losy z Polską był Pavlo Szandruk. Carski oficer, po rewolucji bolszewickiej brał udział w formowaniu ukraińskiej armii. Następnie jako sojusznik Polski w składzie wojsk Petlury walczył do końca wojny z Rosją. Jako oficer kontraktowy pracował w polskim wojsku. We wrześniu 1939 walczył, choć nie musiał. Walczył tak skutecznie, że za dokonanie wyprowadzenia wojska z pewnej zagłady otrzymał od polskiego rządu na uchodźstwie Krzyż Virtuti Militari. Przez całą okupację odmawiał zaangażowania się w walce po stronie niemieckiej, często ukrywał u siebie członków Armii Krajowej.

Przewodniczący zlikwidowanego Zarządu Głównego Ukraińskiego Komitetu Centralnego Mykoła Kowalski (1855-1944) został aresztowany i skierowany do obozu w Stuthofie, po czym przeniesiony do obozu w Dachau k. Monachium, gdzie zginął. Były pracownik Sekcji Wojskowej Ukraińskiej Nadzwyczajnej Misji Dyplomatycznej Ukraińskiej Republiki Ludowej w Polsce Ilia Czudnenko aż do wyzwolenia przebywał w obozie zagłady w Oświęcimiu. Dzieci byłego senatora RP Mychajło Czerkaskiego zostały zamordowane przez Niemców (syn Jurko) i Rosjan (córka Natalia Biłyńska).

Ukraińcy w AK i Powstaniu Warszawskim

Już pierwszego dnia Powstania Warszawskiego w walce z Niemcami na Placu Dąbrowskiego zginął Orest Fedorońko, podchorąży “Fort” z Komendy Dywersji AK, syn głównego kapelana WP dla prawosławnych Szymona Fedorońki, zamordowanego w Katyniu w 1940 roku. Brat Oresta – Wiaczesław, polski patriota, także brał udział w powstaniu – jako podchorąży “Sławek”. Walczył w zgrupowaniu Radosława; poległ 18 sierpnia 1944 roku.

W walkach AK na Mokotowie w zgrupowaniu “Baszta” brał udział Andrzej Hitczenko (1926-24.01.2004) r., syn Iwana, konsula rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej w Polsce. Był dwukrotnie ranny. Po kapitulacji powstania trafił do obozu jenieckiego. Po wojnie ukończył Politechnikę Warszawską. Aż do przejścia na emeryturę pracował w kolejnictwie.
W szeregach AK walczył również b. oficer Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej – rotmistrz Iwan Mytrus Wyhowski, porucznik kontraktowy Wojska Polskiego. Urodził się 14 czerwca 1897 roku w Stanicy Umańskiej na Kubaniu. Zginął prawdopodobnie w Powstaniu Warszawskim.

Dane dotyczące liczby żołnierzy pochodzenia ukraińskiego w II Korpusie Polskim są dość rozbieżne. Norman Davies określa ją w „Szlaku nadziei” na minimum 5 tys., ale podkreśla, że mogło ich być znacznie więcej. Wielu rekrutów nie przyznawało się do swojej narodowości. Było to spowodowane tym, że władze sowieckie nie uznawały za Polaków Ukraińców, Białorusinów i Żydów. Ich droga do II Korpusu była dużo bardziej wyboista niż Polaków. Władze rosyjskie nie zgadzały się na ich zwolnienie z obozów czy zesłania. Jednak pokonywali tę trudność.

Ochotnicy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie

Zgłaszanie się żołnierzy innej narodowości niż polska była przedmiotem narady w sztabie korpusu i polskiego rządu na uchodźstwie. Zadecydowano, że każdy obywatel Rzeczpospolitej ma pełne prawo walczyć o nią w szeregach wojska polskiego. Stąd utrzymano skład narodowościowy wojska jak przed wojną. Prawosławni i grekokatolicy mieli popów, Żydzi swoich duchownych, a katolicy swoich. Żołnierze ci walczyli dzielnie -odnosili rany, wielu zginęło, niektórzy zostali odznaczeni za odwagę.

Dwóch z Ukraińców- Andrzej Łajka i Jerzy Andrzejew uhonorowano Krzyżami Pamiątkowymi Monte Cassino. Mykoła Kozij, żołnierz II Korpusu napisał we wspomnieniach, że pierwszy niemiecki bunkier zdobył pochodzący z Wołynia Ukrainiec Mychajło Pankiwets.

Czy ktoś z Konfederastii podziękował polskim żołnierzom narodowości ukraińskiej?

Późną wiosną tego roku odwiedziłem cmentarz żołnierzy polskich II Korpusu Polskiego poległych i zmarłych z ran w Bolonii. Leży tam blisko półtora tysiąca polskich bohaterów, z których dobrze ponad setka to Ukraińcy. Są też Żydzi i Białorusini. Zapewne są i Niemcy. Bo taka była II Rzeczpospolita. Wdzięczność ludzka jest krótka. Część polityków, głównie Braunowcy i Konfederastia domagaja się wdzięczności od Ukraińców. Zapytam retorycznie: Czy którykolwiek z nich powiedział Ukraińcom „dziękuję” za to, że walczyli o polską niepodległość? Czy położył kwiaty lub zapalił znicz na grobie jakiegoś polskiego żołnierza narodowości ukraińskiej? Wątpię. Oni tylko szczuć potrafią. I robią to w interesie Rosji.

Źródła:

– Roman Szagała, „Ukraińcy w okresie Powstania Warszawskiego”
https://nasze-slowo.pl/ukraincy-w-okresie-powstania-warszawskiego/

– P. Kosiński, „Ukraińcy w wojsku polskim”
https://kresy1939.pl/blog/2021/05/21/ukraincy-w-wojsku-polskim/

– „W obronie ojczyzny: Ukraińcy w szeregach Wojska Polskiego w 1939 roku”
https://jagiellonia.org/w-obronie-ojczyzny-ukraincy-w-szeregach-wojska-polskiego-w-1939-roku/

– Dariusz Kaliński, „Czy Armia Andersa to było polskie wojsko?”
https://ciekawostkihistoryczne.pl/2015/10/07/bialorusini-ukraincy-zydzi-czy-armia-andersa-to-bylo-polskie-wojsko/

Grzegorz Majewski

Działacz opozycji antykomunistycznej w latach osiemdziesiątych XX wieku. Brał udział w podziemnej działalności wydawniczej – drukował i kolportował ulotki oraz uczestniczył w demonstracjach. W latach 1985–1986 był współorganizatorem audycji podziemnego Radia „Solidarność”. Od 1986 roku związany z Ruchem „Wolność i Pokój”. Za działalność opozycyjną był wielokrotnie represjonowany – karany grzywnami i aresztem.
Po 1989 roku pracował w sektorze prywatnym. Zajmuje się badawczo historią polskiej i czechosłowackiej opozycji antykomunistycznej. Jest współautorem książki oraz licznych artykułów naukowych i publicystycznych. Publikuje teksty o tematyce historycznej, społecznej i międzynarodowej, w tym dotyczące Ukrainy, m.in. na portalach LCA.pl oraz Fundacji „Wolność i Pokój”. Od 2014 roku aktywnie działa jako wolontariusz, wspierając Ukrainę oraz inicjatywy pomocowe.
Za działalność na rzecz wolności i niepodległości Polski został odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności (2016), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2022) oraz Medalem Pro Patria (2025)

g.majewski@nowinywschodnie.pl

W Polsce jest bardzo dużo smutnych rocznic. Pamięć tych dni pokazuje się składaniem kwiatów na grobach ofiar lub innych miejscach pamięci. Są to tablice na budynkach, pomniki w szczerym polu, jakieś puste, nieoznakowane przestrzenie. To w tych miejscach przez wiele lat mordowano Polaków. Działo się to zarówno za czasów caratu, by tylko przypomnieć Rzeź Pragi (1794) dokonanej przez Rosjan- zamordowali w jeden dzień około 20 tysięcy Polaków  i za okupacji rosyjskiej  – by wspomnieć tylko Obławę Augustowską czy Katyń. A jak dodamy polskie ofiary hołodomoru w Ukrainie, których było minimum 40 tysięcy i Akcję Polską NKWD z ponad 106 tysiącami ofiar wyjdzie, że tych tablic w całej Polsce musi być wiele. I jest. Do nich dołożył się okres komunizmu, czyli okupacji Polski przez Rosję od 1944-1989. I te ostatnie lata nas interesują

Grudzień – miesiąc krwi i sprzeciwu

Grudzień jest pełen takich smutnych rocznic. Wszystkie kojarzą się z walką z komunizmem i rosyjską okupacją. Niedawno pisałem o 13 grudnia 1981, o Stanie Wojennym, teraz napiszę jednocześnie o dwóch dniach. Są to 16 i 17 grudnia. Dzieli je 11 lat, a są niemal bliźniacze. Widać po nich, że sposób operowania komunistycznych władz Polski niczym się nie różnił jeśli chodziło o utrzymanie władzy przez komunistów. Nie wahali się mordować, uważali to za zwykły koszt, wart poniesienia dla utrzymania rosyjskiej okupacji Polski.

17 grudnia 1970 – geneza protestów

Zaczniemy od 17 grudnia 1970 roku. Ten dzień określany jest nazwą „Czarny Czwartek”. Kilka dni wcześniej, 12 grudnia komunistyczne władze ogłosiły podwyżki na produkty żywnościowe. Było to ogromnym ciosem, ponieważ termin został wybrany najgorszy z możliwych. Tuż przed świętami Bożego Narodzenia, będącymi dla Polaków okazją do spotkań rodzinnych przy stole bogatym w produkty żywnościowe. Trzeba wiedzieć, że ówczesna Polska była biedniejsza nawet od Związku Sowieckiego, co było spowodowane głęboką ruiną gospodarki zrujnowanej najpierw przez Niemców w czasie II Wojny Światowej, a później przez Rosjan po zdobyciu Polski w latach 1944/45. Następnie siłą wprowadzony komunizm spowodował głęboką zapaść gospodarczą. Wszystko to razem spowodowało, że Polska przez cały okres rosyjskiej okupacji była w permanentnym kryzysie. Dlatego ta podwyżka tak zabolała. Polacy biednie żyli cały rok, by przy okazji świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy dwa razy usiąść przy w miarę bogatym stole.

Strajki na Wybrzeżu i pierwsze ofiary

W tamtym czasie soboty były pracujące. Jedynym dniem wolnym od pracy była niedziela. Podwyżki cen zostały ogłoszone 12 grudnia w sobotę. Dopiero w poniedziałek 14 grudnia rozpoczęły się protesty. W miastach położonych na północy Polski zastrajkowały Gdańsk, Gdynia, Szczecin. Rozpoczęły się marsze i wiece. Już 15 grudnia komuniści zamordowali pierwszych demonstrantów. Do strajkujących miast zostały sprowadzone czołgi. 16 grudnia w Gdańsku padły kolejne ofiary w tym słynny Zbigniew Godlewski ( w słynnej piosence nazwany Jankiem Wiśniewskim), którego koledzy nieśli w demonstracji na drzwiach.. Jednak 17 grudnia określony jako „Czarny czwartek” to morze krwi. Czołgi strzelały do demonstrantów z karabinów maszynowych. Wg oficjalnych danych w strajkujących miastach zamordowano około 40 ludzi. Ponad półtora tysiąca było rannych.

Ukrywanie ofiar i fałszowanie historii

Liczba zabitych jest mało wiarygodna, ponieważ tak wielka liczba rannych i tylko 40 ofiar śmiertelnych jest niemożliwa zgodnie ze statystyką. Wiemy też, że pogrzeby wielu ofiar odbywały się skrycie. Często przy grobie byli jedynie najbliżsi – matka, żona, dzieci, siostra. Inni nie mogli brać udziału w ceremonii pogrzebowej. Komuniści ograniczali ilość żałobników z powodu chęci ukrycia ilości ofiar.

„Czarny Czwartek” w kulturze i pamięci

O tych wydarzeniach opowiada znakomity film „Czarny Czwartek-Janek Wiśniewski padł”. W sieci krąży teledysk promujący film nagrany przez bardzo znanego polskiego wykonawcę Kazika. Tu link do tego teledysku:

16 grudnia 1981 – Kopalnia Wujek

Inną smutną rocznicą obchodzona w grudniu jest wspomnienie masakry w Kopalni Wujek, jaka zaszła 16 grudnia 1981 roku. Pisałem już o 13 grudnia. Po wprowadzeniu stanu wojennego zakłady pracy rozpoczęły strajki z żądaniem by go zakończyć – znieść. Strajkujące zakłady były blokowane przez wojsko i milicję, następnie rozbijano obronę i wyprowadzano strajkujących. Niektórych wtedy aresztowano, sądy skazywały strajkujących najczęściej na 5-6 lat więzienia. Na Śląsku doszło do walk na terenie kopalni Wujek. Górnicy bronili się za barykadami, jako broni używali metalowych prętów i kulek z łożysk tocznych. Wobec braku sukcesu podczas ataków milicja użyła broni maszynowej zabijając dziewięciu górników, rannych od pocisków było 23. Strzelano w plecy, tak by zabić. Kilkuset górników i milicjantów odniosło rany wskutek walk bez użycia broni strzeleckiej. Wobec tylu ofiar i wieści o kolejnych rozbitych strajkach władze strajku postanowiły go zakończyć.

reklama

Twoje wsparcie daje

dzieciom bezpieczeństwo

WESPRZYJ

Stan wojenny – represje i bieda

Stan wojenny w Polsce to ogromna ilość uwięzionych ludzi. Internowano około 10 tysięcy, kolejne setki zostały skazane na wspomniane kary więzienia. W Polsce pogłębiała się zapaść gospodarcza. Kraj stał się jednym z najbiedniejszych krajów Europie. Już przed stanem wojennym wprowadzono reglamentację podstawowych artykułów żywnościowych. Na kartki był cukier, mięso, wędliny, kawa, herbata, czekolada, cukierki i jeszcze kilka innych produktów.

Brak sprawiedliwości i obowiązek pamięci

W żadnym z przypadków nie ukarano sprawców masakr. Dziś, jako Polacy musimy pamiętać o tych ofiarach walki. By wiedzieć jaką cenę ma cena wolności. Bo aktualna wolność nie przyszła nam za darmo. Wywalczona była krwią i poświeceniem wielu ludzi. Polskie rocznice symbolizujące walkę o wolność zawierają się w latach: 1956. 1968, 1970, 1976, 1980, 1981, 1989. 45 lat rosyjskiej okupacji, rządów komunistycznych kolaborantów, a społeczeństwo co pewien czas okazywało sprzeciw wobec tej władzy. Nie możemy zapomnieć i dobrze, by Ukraińcy i Białorusini jacy mieszkają z nami też wiedzieli o tych rocznicach.

Grzegorz Majewski

Działacz opozycji antykomunistycznej w latach osiemdziesiątych XX wieku. Brał udział w podziemnej działalności wydawniczej – drukował i kolportował ulotki oraz uczestniczył w demonstracjach. W latach 1985–1986 był współorganizatorem audycji podziemnego Radia „Solidarność”. Od 1986 roku związany z Ruchem „Wolność i Pokój”. Za działalność opozycyjną był wielokrotnie represjonowany – karany grzywnami i aresztem.
Po 1989 roku pracował w sektorze prywatnym. Zajmuje się badawczo historią polskiej i czechosłowackiej opozycji antykomunistycznej. Jest współautorem książki oraz licznych artykułów naukowych i publicystycznych. Publikuje teksty o tematyce historycznej, społecznej i międzynarodowej, w tym dotyczące Ukrainy, m.in. na portalach LCA.pl oraz Fundacji „Wolność i Pokój”. Od 2014 roku aktywnie działa jako wolontariusz, wspierając Ukrainę oraz inicjatywy pomocowe.
Za działalność na rzecz wolności i niepodległości Polski został odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności (2016), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2022) oraz Medalem Pro Patria (2025)

g.majewski@nowinywschodnie.pl

Lipiec 2015 roku – Łyczaków i pamięć Lwowa

Lipiec 2015 roku. Pogoda jakby dopasowana do miejsca. Kilkanaście minut deszczu, silny wiatr, za chwilę słońce, szarość chmur. I tak cały dzień. Zwiedzałem tego dnia Cmentarz Łyczakowski, dla nas, Polaków, symbol przeszłości Lwowa i jego mieszkańców, którzy rozsiani na wzgórzach świadczą o historii trudnej, naznaczonej niejednokrotnie krwią wspólnie przelaną w obronie ziemi przed wrogami. Niestety także w bratobójczych walkach Polaków z Ukraińcami, gdy magnateria zbytnio dokuczyła wolnościom kozackim. I jest inna twarz tej przeszłości – przez kilkaset lat żyliśmy we względnej zgodzie. Zabrakło woli, wyobraźni, aby wciągnąć Kozaków do budowy wspólnej Rzeczypospolitej, aby stała się matką trzech, a nie dwóch narodów.

Groby ponad podziałami i cisza silniejsza niż ideologie

Na Łyczakowie, bez względu na poglądy, narodowość czy wyznanie, można znaleźć nagrobki różnych postaci. Te najciekawsze kryją szczątki zasłużonych dla polskiej kultury i nauki – Banacha, Konopnickiej, Zapolskiej. Jest i sam Ordon, bohater wiersza Mickiewicza. Piękny pomnik rodacy mu wystawili. I wielu, wielu innych – także Ukraińców, takich jak ich wieszcz Iwan Franko czy też senator RP Mychajło Czerkawśkyj, którego rodzina została wymordowana przez NKWD po napaści na Polskę. Patrząc na groby, człowiek się wycisza, dostosowuje do nich nawet szerokość uśmiechu, moc zadumy, natarczywość spojrzenia. To sprzyja myślom własnym, obcym papce telewizyjno-internetowej, gdzie różni nawiedzeni usiłują poprzez prawdziwe i urojone wydarzenia przekonać nas do swych tez. Duchy w alejkach proszą o modlitwę, skupienie, w zamian dają tłok dobrych fluidów, jakie opanowują spacerujących. Nigdzie nie czuć nienawiści – tej samej, jaką można zobaczyć wylewającą się niemal z ekranu komputera, kiedy otworzy się niektóre portale opanowane przez pseudonarodowców i ich sympatyków. Ale i pseudolewica ma spore zasługi na tym polu – ich wezwania brzmią niczym najgorsze sny chrześcijańskiego mieszkańca Państwa Islamskiego.

Krzyże, historia i wyrzut sumienia

To wszystko staje mi przed oczami, kiedy idę zielonymi alejkami cmentarza. Kiedy pomyślałem o tym, krzyże katolickie szyderczo przekrzywiły się, udając krzyże grekokatolickie, a te drugie udawały krzyże katolickie, dając mi do zrozumienia, jak nie na miejscu są nasze walki, potyczki słowne wraz z kubłami pomyj, jakie niosą. Oni tu są wszyscy pogodzeni – ba, nawet zaprzyjaźnieni. Nikołaj leży obok Jana, a Jan ceni sobie to towarzystwo. Razem obcują z Absolutem, dającym miłość, piękno i odpoczynek po zapewne udanym życiu. Gdy tylko to zrozumiałem, krzyże wróciły do swych pierwotnych postaci. Poszedłem dalej, odczytując przeróżne napisy, potykając się co chwilę o polskich patriotów, powstańców listopadowych, żołnierzy Napoleona, uczestników Wiosny Ludów na Węgrzech. Wszyscy mi wypominali marnowanie ich poświęceń, krwi ich towarzyszy broni. Oni walczyli nie dla wojny, a dla pokoju, którego my nie potrafimy zachować, a teraz nas napominają, że najważniejsza jest moralność, postępowanie zgodne z przykazaniami – wtedy nie będzie potrzeby wojowania.

Powstańcy, sumienie i odwaga odmowy

Mocno zmęczony (kondycja…) trafiłem na najpiękniejsze miejsce – najwyższy szczyt wśród Łyczakowskich wzgórz. Znalazłem tam powstańców styczniowych. Zmarli w różnym wieku, ale te dwa lata wojny, w jakiej uczestniczyli, stworzyły tak mocne więzi, że nawet umierając chcieli być pochowani wśród towarzyszy swej nierównej walki. Oj, nasłuchałem się tam… Bałem się, że zaraz któryś z nich wstanie, by potraktować mnie jak przedstawiciela głupoty ludzkiej, każącej nam się zabijać. Oni najlepiej wiedzą, co to znaczy zabijać i być zabijanym… I wcale nie chcą tego dla swych potomków. Skonfrontowawszy z Bogiem swój patriotyzm, otrzymali PRAWDĘ. Dostali jabłka z tego drzewa, gdy dotarli po ziemskiej wędrówce, ich smak starają się nam przekazać, a my… No bo kto rozmawia ze zmarłymi? Głupek wioskowy, a nikt być nim nie chce. Schodziłem ścigany ich śmiechem pełnym wyrzutu o naszą arogancję. Czy potrafimy zachować niepodległość zdobytą po tak krwawych latach? Czy potrafimy ją zachować w taki sposób, żeby po przejściu progu życia bez trwogi czekać na JEGO wyrok? Bo można być cynicznym, wygrywać słabości mniejszych, żyć ich kosztem. A można im pomagać, nauczać świat o potrzebie miłości – nie wojny. Nawet w narodach agresorów są przypadki odmowy wykonywania nieludzkich rozkazów wydanych rzekomo w obronie ojczyzny. Otto Schimek, Franz Jägerstätter, anonimowa mogiła żołnierza Wehrmachtu na drodze Końskie–Kielce, Świadkowie Jehowy rozstrzeliwani w Dachau – to dowody na ludzkie zachowanie o najwyższym poświęceniu.

Polacy, Ukraińcy i wojna – wtedy i dziś

Z daleka przebiło się słońce. Poprzez liście dostrzegłem wzgórze, gdzie pochowano Polaków broniących Lwowa przed Ukraińcami i Rosjanami – słynne Wzgórze Orląt Lwowskich. By do niego dojść, musiałem zejść w dolinę, gdzie leżą pochowani ukraińscy patrioci, jacy zginęli w walkach przeciwko Polakom i Rosjanom – żołnierze Ukraińskiej Armii Galicyjskiej. Ich koledzy walczyli potem ramię w ramię z Polakami przeciwko nawale bolszewickiej. Schodząc, dostrzegłem grupę tonących w kwiatach świeżych grobów. Domyśliłem się, kim są tam złożeni. Poczułem, że melancholię zastępuje ból i współczucie. Na grobach oprócz standardowych informacji są dodatkowe – gdzie, kto zginął, dlaczego. Smutek, żal za tyloma młodymi ludźmi, którzy polegli, walcząc w nierównej walce, nie mając na początku uzbrojenia, wyszkolenia, a nawet profesjonalnego dowodzenia. I pomyślałem o pewnych fotografiach pokazujących prawdę o zabitych Rosjanach w Donbasie. Pochówków dokonuje się po kryjomu, fałszywie wpisując miejsce śmierci – poligon lub wypadek samochodowy. Ciągłe pytanie „dlaczego?!!!!” kołacze się w pustej w tej chwili głowie.

Orlęta Lwowskie i odpowiedzialność żywych

Przechodziłem rzędy, czytając nazwiska – były różne: polskie, niemieckie, żydowskie. Na ścianie, gdzie uwieczniono Orlęta, znalazłem także niemieckie i żydowskie nazwiska. W czasie, kiedy starsi siedzieli w domu, młodzi Żydzi i Niemcy bili się ramię w ramię z ich polskimi rówieśnikami o POLSKI Lwów. Cmentarz Orląt Lwowskich jest pięknie odbudowany. Szczątki naszych żołnierzy z poszanowaniem poskładane do grobów. Odbyło się to dzięki ogromnej ofierze Polaków ze Lwowa i wielu ludzi dobrej woli z Polski. Biblia to bardzo mądra księga: „Nie sądźcie, abyście nie byli sądzeni”. Pamiętajmy o tym, kiedy zechcemy rozliczać innych.

zdjęcia autora

Źródło: fundacjawip

Grzegorz Majewski

Działacz opozycji antykomunistycznej w latach osiemdziesiątych XX wieku. Brał udział w podziemnej działalności wydawniczej – drukował i kolportował ulotki oraz uczestniczył w demonstracjach. W latach 1985–1986 był współorganizatorem audycji podziemnego Radia „Solidarność”. Od 1986 roku związany z Ruchem „Wolność i Pokój”. Za działalność opozycyjną był wielokrotnie represjonowany – karany grzywnami i aresztem.
Po 1989 roku pracował w sektorze prywatnym. Zajmuje się badawczo historią polskiej i czechosłowackiej opozycji antykomunistycznej. Jest współautorem książki oraz licznych artykułów naukowych i publicystycznych. Publikuje teksty o tematyce historycznej, społecznej i międzynarodowej, w tym dotyczące Ukrainy, m.in. na portalach LCA.pl oraz Fundacji „Wolność i Pokój”. Od 2014 roku aktywnie działa jako wolontariusz, wspierając Ukrainę oraz inicjatywy pomocowe.
Za działalność na rzecz wolności i niepodległości Polski został odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności (2016), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2022) oraz Medalem Pro Patria (2025)

g.majewski@nowinywschodnie.pl

Polska – kraj pamięci i rocznic

Polska to kraj ciągłych rocznic. Szczególnie celebrowane są wydarzenia z XX wieku. Jest to zrozumiałe, ponieważ są to wydarzenia nieodległe i żyje jeszcze wielu uczestników. Dniem, jaki w Polsce wielu Polaków pamięta jest 13 grudnia 1981.Co się wtedy stało?

Polska pod okupacją i narastający bunt społeczny

Polska od 1939 roku była pod okupacją niemiecką i rosyjską, a od 1941 roku do 1945 pod niemiecką. Rosja w czasie wojny z Niemcami musiała zająć polskie terytorium. Rosjanie i komuniści mówią, że Armia Czerwona „wyzwoliła” Polskę. Wiele lat rosyjskiej okupacji spowodowało, że wielu Polaków tak myślało. Jednak cały czas w Polsce wrzało. Co kilka lat dochodziło do lokalnych buntów, jakie wybuchały z powodów gospodarczych, ale bardzo szybko pojawiały się żądania wolności politycznej. Tak było w Poznaniu w 1956 roku, tak było w Warszawie i innych miastach w 1968 roku, tak było w 1970 roku i tak było w 1976 roku.

Solidarność – przełom roku 1980

Rok 1980 był wyjątkowy. W sierpniu wybuchły strajki w całej Polsce. Robotnicy i inteligencja po raz pierwszy wystąpiły razem. Strajkującym udało się wygrać i zrealizować najważniejsze żądanie – wolnych związków zawodowych. Tak powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Solidarność. Związek był antykomunistyczny i antyrosyjski. Wtedy mówiło się antyradziecki. Ponieważ polskiej partii komunistycznej nie udało się na jej czela postawić swoich agentów postanowiono zaatakować związek.

Noc z 12 na 13 grudnia 1981 – brutalna pacyfikacja

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku komunistyczna partia zaatakowała wolnych Polaków z Solidarności. Około 10 tysięcy ludzi internowano. Wielu pobito. 16 grudnia milicja strzelała do strajkujących górników w kopalni Wujek na Śląsku. Nie liczono się z ofiarami. Każdy strajkujący zakład pracy, a było ich setki w kraju, był okrążany przez wojsko, a następnie czołgi forsowały barykady. Po nich wchodziły specjalne oddziały milicji i rozbijały strajkujących. Kolejnym krokiem były aresztowania. Podczas walki ze strajkującymi bito i poniżano. Czasem bito na śmierć. Używano swoich agentów umieszczonych wcześniej by zasiać niezgodę wśród broniących zakładu. W latach osiemdziesiątych w różny sposób zamordowano około 100 Polaków. Zrobiła to komunistyczna tajna policja i strzelający do strajkujących uzbrojeni milicjanci.

13 grudnia jako dzień pamięci ofiar stanu wojennego

13 grudnia od tamtego czasu stał się w Polsce dniem Pamięci Ofiar Stanu Wojennego. W wielu szkołach mówi się tego dnia o tym. Uczniowie spotykają się z uczestnikami walki z komunizmem. W Polsce Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych otacza opieką tych, którzy kiedyś mieli odwagę by walczyć z komunizmem. Dzięki tej opiece wielu z tych ludzi może wieść godne życie, choć prześladowania nie pozwoliły im na uzbieranie środków na dobrą emeryturę.

Dlaczego cudzoziemcy powinni znać datę 13 grudnia 1981

Nie wszyscy Polacy interesują się historią. Wielu już nie wie co się stało 13 grudnia 1981. Warto jednak by cudzoziemcy znali te rocznice. Łatwiej będzie się im rozmawiało z tymi Polakami, dla których jest to ważne. Nawet będzie można ich pozytywnie zaskoczyć.

Grzegorz Majewski

Działacz opozycji antykomunistycznej w latach osiemdziesiątych XX wieku. Brał udział w podziemnej działalności wydawniczej – drukował i kolportował ulotki oraz uczestniczył w demonstracjach. W latach 1985–1986 był współorganizatorem audycji podziemnego Radia „Solidarność”. Od 1986 roku związany z Ruchem „Wolność i Pokój”. Za działalność opozycyjną był wielokrotnie represjonowany – karany grzywnami i aresztem.
Po 1989 roku pracował w sektorze prywatnym. Zajmuje się badawczo historią polskiej i czechosłowackiej opozycji antykomunistycznej. Jest współautorem książki oraz licznych artykułów naukowych i publicystycznych. Publikuje teksty o tematyce historycznej, społecznej i międzynarodowej, w tym dotyczące Ukrainy, m.in. na portalach LCA.pl oraz Fundacji „Wolność i Pokój”. Od 2014 roku aktywnie działa jako wolontariusz, wspierając Ukrainę oraz inicjatywy pomocowe.
Za działalność na rzecz wolności i niepodległości Polski został odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności (2016), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2022) oraz Medalem Pro Patria (2025)

g.majewski@nowinywschodnie.pl