Trzy postaci. Młody czeski patriota, Polak dawny żołnierz AK i Ukrainiec były żołnierz UPA. Co ich złączyło?
16 stycznia minęła 58 rocznica samospalenia się młodego czeskiego patrioty. Był to protest przeciwko napaści na Czechosłowację, jakiej dokonała Rosja i jej pięciu wasali, w tym polskie wojsko. Przedstawiam tu trzy postaci. Ludzi, którzy nie zawahali się przed poświęceniem życia na ołtarzu wolności.
Najazd na Czechosłowację
W nocy z 20/21 sierpnia 1968 roku Rosja napadła na Czechosłowację. W tym bezprzykładnym akcie barbarzyństwa miała swoich pomocników. Rosyjscy wasale także wysłali wojsko być zdławić rodzącą się wolność tym kraju. Razem z armią rosyjską do Czechosłowacji weszło wojsko polskie, bułgarskie, niemieckie (NRD) i węgierskie. Należy dodać, że polski kontyngent wojskowy był zaraz po rosyjskim najliczniejszy i stanowił rzeczywistą siłę. Polska nie ograniczyła się wzorem pozostałych państw na wysłanie symbolicznie jakiejś jednostki wojskowej. Przez to powierzono Polakom okupację bardzo dużego terenu. Znajdowały się tam takie miasta jak Jičin i Hradec Kralove.
Nie obyło się bez ofiar. W ciągu jednego tylko roku okupacji zginęło w walkach lub w inny sposób ponad 100 Czechów i Słowaków. Okupacyjne wojska w brutalny sposób dławiły opór stawiany przez cywilów. W Pradze rosyjskie czołgi strzelały do cywilnych demonstrantów. Po roku Rosji udało się ustanowić nowe kolaboracyjne władze, posłuszne Moskwie. Od tego czasu rozpoczęto represje przy pomocy czechosłowackich służb. Miała w tym swój udział okryta bardzo złą sławą brutalności czechosłowacka policja polityczna (StB).
Polskie wojsko też miało swój udział w zabijaniu Czechów. W Jičinie 7 września 1968 pijany polski żołnierz Stefan Dorna zamordował kilkoro przechodniów Czechów i ranił polskich żołnierzy, którzy chcieli go rozbroić. W Polsce dostał najpierw karę śmierci. Gen. Wojciech Jaruzelski załatwił mu ułaskawienie, karę śmierci zamieniono na dożywotnie więzienie. Po zmianie kodeksu karnego i likwidacji „dożywocia” oznaczało to 25 lat pozbawienia wolności. Dorna wyszedł z więzienia w 1983 roku, po 15 latach. Mimo wszystko był to jednak przypadek odmienny od mordów dokonywanych przez Rosjan, którzy strzelali z broni maszynowej do demonstrantów i osób podejrzanych.
Młody Czech – Jan Palach.
16 stycznia 1969 roku w Pradze podpalił się Jan Palach. Swoim czynem chciał pobudzić Czechów i Słowaków do walki z rosyjską okupacją. Zmarł z ciężkich obrażeń kilka dni później, 19 stycznia 1969. W szpitalu był otoczony szacunkiem, przerażeniem i łzami. Wiedziano, że chłopak sam sobie wybrał straszną, bolesna śmierć. Mimo, że miał ledwo skończone 20 lat personel szpitala, choć nie miał takiego zwyczaju, zwracał się do niego wyłącznie poprzez formę “pan”. Jego czyn stał się wzorem. W całej Czechosłowacji podpaliło się w tym czasie około 30 osób. Kilka zmarło. Jan Zajic, Josef Hlavaty i wielu innych…To przeczy temu, jakoby Czechosłowacy byli tchórzami.
Jego pogrzeb stał się okazją do patriotycznej manifestacji. Okupacyjne władze nie interweniowały prawdopodobnie dlatego, że przyszło kilkaset tysięcy ludzi. Pochowano go na cmentarzu w Olšanach. Grób natychmiast stał się obiektem kultu czechosłowackich patriotów. Niestety po śmierci ciało Palacha nie zaznało spokoju. Wspomniana StB groźbami i szantażem nakłoniły rodzinę do zgody na przeniesienie ciała na cmentarz w rodzinnych Všetatach. Dopiero po roku 1990 Jan Palach powrócił na swoje pierwotne miejsce spoczynku. Jego rodzina była prześladowana w całym okresie okupacji rosyjskiej.
https://www.janpalach.cz/pl/default/jan-palach
Polak, żołnierz Armii Krajowej – Ryszard Siwiec.
Czyż może być ktoś nudniejszy niż księgowy? Zaprzeczeniem tego stereotypu był za życia Ryszard Siwiec. Urodzony w Galicji, studiował we Lwowie. Po studiach przeniósł się do Przemyśla. W czasie II Wojny Światowej był żołnierzem Armii Krajowej. Po wojnie rozpoczął ponownie zwyczajne życie, dalej mieszkał w Przemyślu. Nie pogodził się jednak z okupacją Polski przez Rosję. W marcu 1968 roku pisał i kolportował ulotki popierające strajkujących w Polsce studentów.
Źródło: janpalach.cz / Ryszard Siwiec, 1907-1968
8 września 1968 roku Ryszard Siwiec podpalił się w proteście przeciwko udziałowi polskich wojsk w napadzie na Czechosłowację. Swego czynu dokonał przy pełnych trybunach stadionu X-lecia w Warszawie. Zachował się film, bowiem uroczystość dożynek, jaka odbywała się na stadionie była filmowana. Film z płonącym Siwcem jest niezwykle poruszający, dla widzów o mocnych nerwach. Zmarł w szpitalu, otoczony esbekami. Mimo to rodzinie udało się nagrać jego ostatnie przesłanie do Polaków. Siwiec jadąc w pociągu do Warszawy napisał list do rodziny tłumacząc swój czyn. List został przejęty przez Służbę Bezpieczeństwa, do rodziny trafił po ponad dwudziestu latach, po odzyskaniu przez Polskę wolności.
Ryszard Siwiec jest w Czechach czczony jak bohater. Jego pamięć tam upowszechnił czeski historyk Petr Blažek. Jego staraniem jednej z ulic w czeskiej Pradze nadano imię Ryszarda Siwca. Postawiono też mały pomniczek ku jego czci. Warto odwiedzić to miejsce znajdując się w Pradze. Nie jest to daleko od ścisłego centrum.
https://www.janpalach.cz/pl/default/zive-pochodne/siwiec
Ukrainiec, żołnierz UPA – Wasyl Makuch.
Wasyl Makuch urodził się jako obywatel II Rzeczpospolitej w 1927 roku. Wychowywany był w ukraińskim patriotyzmie, co skutkowało wstąpieniem przez niego do UPA w 1944 roku. Został złapany przez NKWD w 1946 roku i po torturach skazany na 10 lat robót. To był dosyć łagodny wyrok, zapewne z powodu młodego wieku, a także braku pracowników w obozach opróżnionych w związku z II Wojną Światową. Kiedy wyszedł w 1955 roku został deportowany na Syberię z zakazem zamieszkania na Zachodniej Ukrainie. W 1956 roku osiadł w Dnipro, gdzie pracował i starał się studiować. Kiedy zorientowano się za co siedział został wyrzucony ze studiów. Makuch sprzeciwiał się postępującej rusyfikacji Ukrainy.
Źródło: janpalach.cz / Wasyl Makuch, 1927- 1968
5 listopada 1968 roku pojechał do Kijowa. Tam na głównej ulicy Hreszczatyku, pod nr 27 oblał się benzyną i podpalił. Biegł w stronę dzisiejszego placu Niepodległości krzycząc hasła przeciwko rusyfikacji Ukrainy oraz okupacji Czechosłowacji. Wasyl Makuch zmarł w ciężkich bólach od poparzeń dzień później – 6 listopada. Jego czyn do niedawna był prawie nieznany w Ukrainie. Dopiero w 2017 roku odsłonięto w Kijowie tablicę pamiątkową obok miejsca podpalenia. W Pradze jeden z mostów otrzymał jego imię. Upowszechnienie w Czeskiej Republice wiedzy o nim to zasługa wspomnianego już historyka Petra Blažka.
https://www.janpalach.cz/pl/default/zive-pochodne/makuch
Trzy tragedie, trzy narody.
A ten sam prawie czas. To kilka miesięcy po rosyjskiej inwazji na Czechosłowację. Jak bardzo trzeba ukochać wolność by wybrać dla siebie tak okrutną śmierć? Z tych trzech osób czyn Ryszarda Siwca niemal uległ zapomnieniu. Komunistyczne władze skutecznie zapobiegły szerzeniu się wiedzy o nim po jego czynie. Inaczej stało się w Czechosłowacji i Ukrainie. Zarówno Jan Palach jak i Wasyl Makuch stali się obiektami kultu sił patriotycznych, niepodległościowych. Cała trójka protestowała przeciwko okupacji Czechosłowacji. Młody Czech, żołnierz AK i żołnierz UPA. Żaden z nich o innych nic nie wiedział.
Źródło: janpalach.cz
Działacz opozycji antykomunistycznej w latach osiemdziesiątych XX wieku.
Brał udział w podziemnej działalności wydawniczej, drukował i kolportował ulotki
oraz uczestniczył w demonstracjach.
W latach 1985–1986 był współorganizatorem audycji podziemnego Radia Solidarność.
Od 1986 roku związany z Ruchem Wolność i Pokój.
Za działalność opozycyjną wielokrotnie represjonowany – karany grzywnami i aresztem.
Po 1989 roku pracował w sektorze prywatnym.
Naukowo zajmuje się historią polskiej i czechosłowackiej opozycji antykomunistycznej.
Jest współautorem książki oraz licznych artykułów naukowych i publicystycznych.
Publikuje teksty o tematyce historycznej, społecznej i międzynarodowej,
w tym dotyczące Ukrainy, m.in. na portalach LCA.pl oraz Fundacji Wolność i Pokój.
Od 2014 roku aktywnie działa jako wolontariusz, wspierając Ukrainę i inicjatywy pomocowe.
