Z tego przykładu można się nauczyć, że dobre stosunki z Rosją nic nie znaczą. Rosja bezwzględnie realizuje swoje cele nie bacząc na to, że robi to w krajach tradycyjnie z nią sympatyzujących. Takim przykładem jest Czechosłowacja. W dniach 20-25 lutego 1948 roku rozegrał się dramat, który na cztery dekady zmienił los tego najbardziej demokratycznego i bogatego państwa. Wydarzenia nazwane przez komunistyczną propagandę „Vítězným únorem” – „Zwycięskim lutym” – były w rzeczywistości precyzyjnie przeprowadzonym przejęciem władzy. Nie padł ani jeden strzał. Nie wyjechały czołgi. A jednak demokracja w Czechosłowacji przestała istnieć.
Jak wspomniałem, Czechosłowacja miała tradycyjnie dobre stosunki z Rosją i jej kontynuatorką Związkiem Sowieckim. Przed uzyskaniem niepodległości czechosłowaccy liderzy byli częstymi gośćmi w Rosji licząc na jej pomoc, a na terenie Czechosłowacji prowadzono bez przeszkód rosyjską propagandę panslawizmu. W czasie I Wojny Światowej utworzono z czechosłowackich jeńców legiony, które miały walczyć przeciwko Niemcom i Austro-Węgrom. Po powstaniu w 1918 roku niepodległej Czechosłowacji było jej bliżej do Rosji Bolszewickiej niż do Zachodu. Przykładem mogą być strajki czechosłowackich robotników kolejowych nieprzepuszczających pociągów z bronią i amunicją dla walczących z Rosją Polski i Ukrainy. A dostawy te były kluczowe. Pociągi przejechały po wielu dniach dopiero po interwencji państw Ententy.
Czechosłowacja po okresie Austro-Węgier odziedziczyła całkiem dobry przemysł. Bliskość Wiednia sprawiała, że nie był to kraj niedoinwestowany jak Galicja czy kraje na Bałkanach. Do poddania się niemieckiej okupacji w marcu 1939 roku Czesi i Słowacy zbudowali państwo z jedną z najsilniejszych gospodarek w świecie. W Europie byli jednym z najbardziej rozwiniętych technologicznie i ekonomicznie krajów. Ustępowali jedynie Francji, Wlk. Brytanii i Niemcom. Porównując Polskę z tamtego okresu do Czechosłowacji, to byliśmy bardzo, ale to bardzo biednym, zacofanym krajem.
Republika między Wschodem a Zachodem
Po II wojnie światowej Czechosłowacja znajdowała się w wyjątkowej sytuacji. Choć wyzwalana była głównie przez Armię Czerwoną, zachowała formalnie system pluralistyczny. Na czele państwa stał prezydent Edvard Beneš – symbol ciągłości przedwojennej republiki. Beneš w czasie II Wojny Światowej dbał o dobre stosunki z Rosją, stąd pozwoliła mu ona na pewien czas powrócić do władzy.
Komunistyczna propaganda wspierająca Klementa Gottwalda. Źródło: Wikimedia Commons
W 1946 roku odbyły się wolne wybory parlamentarne. Najwięcej głosów zdobyła Komunistyczna Partia Czechosłowacji (ok. 38%). Jej lider, Klement Gottwald, został premierem. Rząd był koalicyjny – funkcjonował w ramach tzw. Frontu Narodowego – ale komuniści objęli kluczowe resorty, w tym Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, czyli kontrolę nad policją.
To właśnie tam zaczęła się prawdziwa gra o władzę.
Plan przejęcia państwa
Lata 1946–1947 były okresem systematycznego umacniania pozycji komunistów. Przejmowali oni wpływy w administracji, mediach, związkach zawodowych i – co najważniejsze – w aparacie bezpieczeństwa.
W tym samym czasie rosło napięcie międzynarodowe. Zaczynała się zimna wojna. W 1947 roku Czechosłowacja podobnie jak Polska, początkowo wyraziła zainteresowanie amerykańskim Planem Marshalla. Jednak po sprzeciwie Moskwy oba kraje wycofały się z tej decyzji. Był to wyraźny sygnał dla Czechosłowacji, że realna suwerenność kraju jest ograniczona przez wpływy Związku Sowieckiego. W przypadku Polski nikt nie miał takich wątpliwości. W Polsce otwarcie mordowano i wywożono do Rosji niepokornych i mających inne zdanie Polaków.
Na Kremlu panowało przekonanie, że państwa Europy Środkowej muszą zostać jednoznacznie podporządkowane Moskwie. Władze komunistycznej Rosji nie ufały modelom „mieszanym” – koalicyjnym rządom z udziałem partii niekomunistycznych. Czechosłowacja miała zostać w pełni „bezpieczna”.
Kryzys, który zmienił wszystko
Iskrą zapalną stał się spór o czystki w policji. Minister spraw wewnętrznych, komunista Václav Nosek, usuwał z jej struktur funkcjonariuszy uznawanych za nielojalnych wobec partii. Partie demokratyczne zażądały cofnięcia decyzji.
Gdy Nosek odmówił, 20 lutego 1948 roku 12 ministrów niekomunistycznych podało się do dymisji. Liczyli, że prezydent Edvard Beneš odrzuci dymisje i doprowadzi do przedterminowych wyborów. Nie znam większej naiwności. Oni naprawdę wierzyli w procedury demokratyczne z Rosją jako rozgrywającym. Myśleli, że z ludźmi Rosji można walczyć w ramach systemu demokratycznego odwołując się do wyborów.
Robotnicza demonstracja w Pradze w lutym 1948 roku. Źródło: Wikimedia Commons
Komuniści byli na to przygotowani, o zamiarach niekomunistycznych ministrów dobrze wiedzieli dzięki rozbudowanej agenturze. W Pradze rozpoczęły się masowe demonstracje organizowane przez związki zawodowe i kontrolowane przez partię milicje robotnicze. Ulice zapełniły się transparentami poparcia dla Gottwalda. Był to pokaz siły – polityczny szantaż wobec prezydenta.
25 lutego Beneš ustąpił. Przyjął dymisje ministrów i zgodził się na nowy rząd, w którym kluczowe stanowiska objęli komuniści i ich lojalni sojusznicy. Gottwald ogłosił z balkonu Pałacu Kinskich w Pradze „zwycięstwo ludu pracującego”, co uznaje się za koniec demokracji w Czechosłowacji.
Cień Moskwy i rola służb specjalnych
Choć przewrót miał charakter formalnie wewnętrzny, nie był odizolowany od wpływów Moskwy. Czechosłowaccy komuniści byli w stałym kontakcie z władzami sowieckimi.
Sowieckie służby bezpieczeństwa, przede wszystkim NKWD (a następnie KGB), współpracowały przy reorganizacji aparatu bezpieczeństwa. Szkolono kadry, przekazywano doświadczenia w zakresie kontroli społeczeństwa, inwigilacji i eliminowania przeciwników politycznych.
Nie ma dowodów na bezpośrednią interwencję wojskową w lutym 1948 roku, ale presja była oczywista. Armia Czerwona nie stacjonowała w Czechosłowacji, była w regionie jedynym nieokupowanym państwem. Mimo to dzięki pracy służb udało się to państwo całkowicie podporządkować Rosji, co uczyniło z Czechosłowacji element rosyjskiej układanki.
Tajemnicza śmierć
Dwa tygodnie po przewrocie, 10 marca 1948 roku, pod oknami Ministerstwa Spraw Zagranicznych znaleziono ciało ministra spraw zagranicznych, Jana Masaryka, syna twórcy państwa Czechosłowackiego Tomáša Masaryka . Oficjalnie uznano to za samobójstwo. Do dziś jednak wielu historyków uważa, że było to być zabójstwo upozorowane przez służby bezpieczeństwa – być może z inspiracji sowieckiej. Jego śmierć stała się symbolicznym końcem epoki przedwojennej republiki.
Skutki „Zwycięskiego lutego”
W kolejnych miesiącach:
- zlikwidowano opozycję polityczną,
- znacjonalizowano gospodarkę,
- rozpoczęto represje i procesy pokazowe,
- podporządkowano politykę zagraniczną Moskwie.
W maju 1948 roku przyjęto nową konstytucję. Prezydent Edvard Beneš odmówił jej podpisania i wkrótce ustąpił. Jego miejsce zajął Gottwald. Czechosłowacja weszła w okres czterdziestu lat rządów komunistycznych – zakończonych dopiero w 1989 roku Aksamitną Rewolucją.
Dlaczego to ważne?
„Vítězný únor” pokazuje, że demokracja nie zawsze upada pod naporem czołgów. Czasem wystarczy kontrola nad służbami, sprawne wykorzystanie kryzysu politycznego i wsparcie potężnego sąsiada. To historia o tym, jak państwo o silnych tradycjach demokratycznych może zostać przejęte od środka – legalnymi decyzjami, które w rzeczywistości były efektem presji i politycznej gry o wszystko. Dla ciekawych świata to lekcja o kruchości instytucji, znaczeniu aparatu bezpieczeństwa i roli geopolityki w losach narodów.
Jest to także lekcja o skutkach gospodarczych. Wskutek poddania się rosyjskiej dominacji, nastąpił krach czechosłowackiej gospodarki. Kraj w krótkim czasie z jednego z najbogatszych w Europie stoczył się do bycia jednym z najbiedniejszych. Wychodząc z komunizmu w roku 1990 byli co prawda bogatsi od zniszczonej walką Polski, ale nie był to nawet cień przewagi jaką mieli jeszcze w 1938 roku, kiedy to deptali po piętach najsilniejszym gospodarkom Europy.
Działacz opozycji antykomunistycznej w latach osiemdziesiątych XX wieku. Brał udział w podziemnej działalności wydawniczej – drukował i kolportował ulotki oraz uczestniczył w demonstracjach. W latach 1985–1986 był współorganizatorem audycji podziemnego Radia „Solidarność”. Od 1986 roku związany z Ruchem „Wolność i Pokój”. Za działalność opozycyjną był wielokrotnie represjonowany – karany grzywnami i aresztem.
Po 1989 roku pracował w sektorze prywatnym. Zajmuje się badawczo historią polskiej i czechosłowackiej opozycji antykomunistycznej. Jest współautorem książki oraz licznych artykułów naukowych i publicystycznych. Publikuje teksty o tematyce historycznej, społecznej i międzynarodowej, w tym dotyczące Ukrainy, m.in. na portalach LCA.pl oraz Fundacji „Wolność i Pokój”. Od 2014 roku aktywnie działa jako wolontariusz, wspierając Ukrainę oraz inicjatywy pomocowe.
Za działalność na rzecz wolności i niepodległości Polski został odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności (2016) oraz Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2022)
