
Fikcyjni dziennikarze, pozorny ośrodek badawczy i publikacje w prawdziwych mediach – tak miały działać dwie operacje wpływu pochodzące z Iranu i Rosji, opisane przez OpenAI w raporcie z 8 października 2026 roku. Wykorzystywane w nich narzędzia sztucznej inteligencji pomagały m.in. redagować teksty, przygotowywać korespondencję i tworzyć materiały wykorzystywane w działaniach tych podmiotów. Ślady jednej z operacji dotarły również do polskiego obiegu medialnego, stawiając pytania o weryfikację autorów, źródeł i informacji.

5 000 zł
Ilustracja: Abdullah Al Hossain, „Disinformation.jpg”, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0.
Irańska operacja wpływu: siedem nazwisk, prawie sto artykułów
W operacji „Bogus Bylines” wykorzystano siedem fikcyjnych tożsamości dziennikarskich. Osoby stojące za tymi nazwiskami przedstawiały się jako zachodni dziennikarze i komentatorzy zajmujący się polityką międzynarodową, Bliskim Wschodem i prawami człowieka. Pisały artykuły po angielsku, dostosowywały je do profilu różnych portali, a następnie wysyłały redakcjom propozycje ich publikacji. Niektóre z fikcyjnych postaci miały także własne profile w mediach społecznościowych. Więcej informacji na ten temat można znaleźć w oryginalnym raporcie opisującym tę operację.
Pod tymi fikcyjnymi nazwiskami opublikowano lub przedrukowano prawie sto artykułów w około dwunastu małych i średnich portalach internetowych. Operacja trwała od lipca 2025 roku do października 2026 roku. Liczba publikacji wyraźnie wzrosła po rozpoczęciu konfliktu między Stanami Zjednoczonymi a Iranem. Do przygotowywania i poprawiania tekstów, a także pisania wiadomości do redakcji wykorzystywano ChatGPT.
OpenAI powiązało tę działalność z Iranem, ale nie ustaliło, kto dokładnie za nią odpowiadał. Sposób prowadzenia kampanii wskazywał na możliwość działania komercyjnego wykonawcy pracującego na zlecenie. Nie ma jednak dowodów, które pozwalałyby stwierdzić, że za operacją bezpośrednio stał irański rząd.
Rosyjska operacja wpływu: pozorny ośrodek badawczy
Operacja „Dark Clark” polegała na stworzeniu pozorów niezależnej działalności analitycznej w Ameryce Łacińskiej. Jej centrum stanowił Social Research Center (SRC), przedstawiany jako ośrodek badający diasporę indyjską i relacje Indii z państwami regionu. Według ustaleń przedstawionych w raporcie opisującym operacje wpływu prowadzone z wykorzystaniem sztucznej inteligencji rosyjscy operatorzy kontrolowali SRC za pośrednictwem fikcyjnej postaci Mii Clark. Dostępne dowody wskazują, że lokalni pracownicy nie wiedzieli, iż wykonują zadania dla rosyjskiej grupy.
Na stronie SRC opublikowano ponad 60 artykułów, z których zdecydowana większość wyglądała na oryginalne teksty. Lokalni pracownicy przeprowadzali wywiady z ekspertami i komentatorami z różnych krajów regionu, a następnie przygotowywali na ich podstawie opracowania. Tematy obejmowały między innymi analizę opinii publicznej na temat BRICS oraz porównanie gospodarki Brazylii za prezydentury Jaira Bolsonaro i Luiza Inácia Luli da Silvy. Wewnętrzne raporty wskazywały, że rosyjscy operatorzy wpływali na funkcjonowanie ośrodka, między innymi podejmując decyzje dotyczące zatrudnienia, wynagrodzeń i projektów badawczych.
ChatGPT służył operatorom przede wszystkim do przygotowywania wewnętrznych raportów dotyczących działalności operacji. W większości przypadków nie wykorzystywano go bezpośrednio do tworzenia materiałów propagandowych. Zdarzały się jednak wyjątki. Model pomagał między innymi przygotować fałszywy list mający obciążyć ukraińskiego konsula honorowego w Panamie, a także scenariusz nagrania audio, które miało towarzyszyć tej publikacji.
W Ekwadorze rozpowszechniano fałszywe nagranie przypisywane ukraińskiemu konsulowi, w którym miał on obrażać mieszkańców kraju. W internecie odnaleziono nagranie na TikToku odpowiadające opisowi tej fałszywki, ale materiał nie zdobył dużej popularności. W Boliwii rozpowszechniano z kolei fałszywe nagranie rzekomego pracownika państwowej spółki wodociągowej EPSAS, który miał zapowiadać odcięcie dostaw wody do La Paz i wprowadzenie stanu wyjątkowego. Informację zdementowała sama spółka.
Peru: wydarzenie potwierdzone, związek z operacją – nie
Według wewnętrznych raportów rosyjscy operatorzy twierdzili, że w maju 2026 roku wysłali do szkół w Limie fałszywe wiadomości, podszywając się pod Regionalną Dyrekcję Edukacji. Zachęcali w nich do organizowania wydarzeń poświęconych Ukrainie i uwzględnienia postaci Stepana Bandery. Twierdzili również, że niektóre szkoły wykonały polecenia i przesłały zdjęcia. Nie wszystkie te deklaracje udało się niezależnie potwierdzić.
24 czerwca 2026 roku Extra Perú opisał wydarzenie w szkole Romeo Luna Victoria w Limie. Według portalu podczas zajęć poświęconych Ukrainie przedstawiono między innymi Stepana Banderę, Symona Petlurę i Wołodymyra Zełenskiego. Portal informował również o wsparciu ukraińskiej ambasady, jednak nie przedstawił dokumentów pozwalających niezależnie ustalić zakres jej udziału.
Samo wydarzenie zostało opisane w lokalnych mediach. Nie dowodzi to jednak, że szkoła otrzymała fałszywy e-mail ani że rosyjscy operatorzy doprowadzili do organizacji zajęć. Związek wydarzenia z operacją „Dark Clark” pozostaje niepotwierdzony.
W Polsce nazwisko Bandery ma szczególnie bolesne znaczenie ze względu na zbrodnie popełnione przez OUN i UPA na ludności polskiej. Historyk Grzegorz Rossoliński-Liebe w opracowaniu dotyczącym odpowiedzialności Bandery za masową przemoc analizuje różne formy jego odpowiedzialności za działania ukraińskich nacjonalistów.
Bandera został aresztowany przez Niemców 5 lipca 1941 roku i pozostawał w ich niewoli do października 1944 roku. Podczas rzezi wołyńskiej w 1943 roku nie przebywał więc na Ukrainie i nie kierował bezpośrednio działaniami UPA na miejscu. Nie oznacza to jednak braku odpowiedzialności za działalność ruchu, któremu przewodził.
Rossoliński-Liebe wskazuje na bezpośrednią odpowiedzialność Bandery za część wcześniejszych działań OUN-B oraz na jego polityczną i moralną odpowiedzialność za późniejsze masowe zbrodnie popełnione przez OUN-B, UPA i nacjonalistów utożsamiających się z jego ideologią. Historyk podkreśla również, że po zwolnieniu z niemieckiej niewoli Bandera nie potępił tych zbrodni.
Polski ślad operacji opisuje także portal Disinfo Digest w analizie dotyczącej Dark Clark, Mateusza Piskorskiego i Grzegorza Brauna. Według tej analizy materiały dotyczące wydarzenia w Limie pojawiły się w polskim obiegu medialnym między innymi za sprawą publikacji Mateusza Piskorskiego w „Myśli Polskiej”, a następnie przedruku na i.pl. W polskiej debacie pojawił się również komentarz Grzegorza Brauna. Sam fakt publikacji i przedruku nie dowodzi jednak, że redakcje lub autorzy świadomie współpracowali z operatorami.
OpenAI oceniło rosyjską operację „Dark Clark” na poziomie 5 w sześciostopniowej skali IO Breakout, opracowanej przez Bena Nimmo. Skala służy do oceny zasięgu operacji wpływu. Poziom 1 oznacza aktywność ograniczoną do jednej społeczności i jednej platformy. Poziom 2 obejmuje rozprzestrzenianie treści w kilku społecznościach lub na kilku platformach, a poziom 3 – dotarcie do wielu społeczności za pośrednictwem różnych platform. Na poziomie 4 treści są rozpowszechniane przez media głównego nurtu, natomiast poziom 5 oznacza ich nagłaśnianie przez osoby o dużym znaczeniu publicznym, na przykład polityków. Najwyższy, szósty poziom oznacza wywołanie konkretnej reakcji lub działania, na przykład decyzji politycznej, albo wezwanie do przemocy. W przypadku „Dark Clark” ocenę na poziomie 5 uzasadniono między innymi publicznymi wypowiedziami polityków w kilku krajach. Nie oznacza to jednak, że udało się zmierzyć rzeczywisty wpływ operacji na poglądy odbiorców. Więcej informacji o metodologii można znaleźć w opracowaniu Bena Nimmo opublikowanym przez Brookings Institution.
Warto pamiętać, że OpenAI jest jednocześnie źródłem najważniejszych ustaleń i firmą, której narzędzia wykorzystano w opisanych działaniach. Jej raport pozwala prześledzić aktywność wykrytą na platformie, ale nie zastępuje niezależnego potwierdzenia wszystkich deklaracji operatorów ani rzeczywistego wpływu publikacji na odbiorców.
Co zmienia sztuczna inteligencja?
AI nie stworzyła tych operacji, ale ułatwiła i przyspieszyła część ich działań. Pomagała między innymi redagować artykuły, przygotowywać propozycje publikacji, tłumaczyć teksty i opracowywać dokumentację. W przypadku rosyjskiej operacji najczęściej wykorzystywano ją do tworzenia wewnętrznych raportów, choć zdarzały się również próby przygotowywania materiałów przeznaczonych do rozpowszechniania.
W przypadku irańskiej operacji „Bogus Bylines” publikowanie artykułów przez fikcyjne tożsamości dziennikarskie oceniono na poziomie 4, natomiast aktywność polegającą na publikowaniu komentarzy w mediach społecznościowych – na poziomie 2. Pokazuje to, że kluczowe znaczenie miało nie samo generowanie treści, lecz wprowadzanie ich do istniejących kanałów informacyjnych i docieranie za ich pośrednictwem do odbiorców.
Odpowiedzialność redakcji i odbiorców
Spory o Wołyń, politykę historyczną, pomoc Ukrainie i bezpieczeństwo regionu są rzeczywiste i mają prawo być przedmiotem debaty. Problem zaczyna się wtedy, gdy ktoś ukrywa swoją tożsamość i interesy, aby świadomie wykorzystać te emocje.
Redakcje powinny sprawdzać wcześniejsze publikacje autorów zewnętrznych, ich biografie, dane kontaktowe i powiązania z organizacjami przedstawianymi jako niezależne. Warto także weryfikować personel i źródła finansowania think tanków, korzystać z wyszukiwania obrazem oraz porównywać informacje z niezależnymi źródłami. Profesjonalny wygląd strony, podpis eksperta ani liczba udostępnień nie gwarantują wiarygodności.
Moim zdaniem największym zagrożeniem jest nie tylko wiara w fałszywą wiadomość, lecz także utrata zaufania do wszystkich źródeł, również tych rzetelnych. Dziennikarz, który nigdy nie istniał, może opublikować jeden artykuł. Nieufność wobec prawdziwych mediów może pozostać znacznie dłużej.

Irański badacz i analityk specjalizujący się w geopolityce Bliskiego Wschodu, polityce Iranu oraz bezpieczeństwie międzynarodowym. Publikował teksty poświęcone irańskiemu programowi nuklearnemu oraz współpracy irańsko-rosyjskiej, między innymi na portalu BiznesAlert.
Posiada tytuł Master of Business Administration (MBA). Przez pięć lat kształcił się na studiach doktoranckich w dziedzinie ekonomii, finansów i zarządzania na Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie.
Na łamach Nowin Wschodnich analizuje międzynarodowe procesy polityczne i gospodarcze, konflikty zbrojne oraz rywalizację mocarstw, ze szczególnym uwzględnieniem ich wpływu na bezpieczeństwo Polski, Ukrainy i Europy. W swoich publikacjach łączy znajomość realiów Bliskiego Wschodu z perspektywą ekonomiczną i strategiczną.
Co sądzisz o tym materiale?
Dołącz do rozmowy. Komentarze powinny odnosić się do tematu artykułu.
Napisz komentarz