Autorzy: Jarosław Kit, Nadija Hałuszka
Gdy 20 października 2026 roku Lwowska Rada Obwodowa ogłosiła rok 2027 rokiem UPA, Romana Szuchewycza i Ołeha Olżycza, Warszawa odpowiedziała protestami, a pomysłodawca uchwały trafił na listę osób niepożądanych w Polsce. Jacek Kluczkowski, ambasador RP w Ukrainie w latach 2005–2010, przypomina, że po 1989 roku Polska miała plan właśnie na takie chwile. Jego istotą było tworzenie nowych, pozytywnych faktów, silniejszych od trudnej historii. O tym, jak w ten sposób budowano relacje polsko-ukraińskie i dlaczego dziś „wszystko zaczyna się od nowa”, dyplomata opowiadał studentom w Lublinie i na antenie Radia Lublin.
Ambasador Kluczkowski z wykształcenia jest historykiem, w latach 90. pracował jako dziennikarz, a następnie był doradcą prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego. W 2004 roku kierował grupą polskich i międzynarodowych dyplomatów oraz ekspertów, która przygotowywała rozmowy przy okrągłym stole w Kijowie w czasie pomarańczowej rewolucji. Po pięciu latach w Kijowie był ambasadorem w Kazachstanie i Kirgistanie. Swoje wspomnienia opisał w książce „Przypadki i wpadki dyplomaty”, która ukazała się po polsku i została już przetłumaczona na język ukraiński.
Na początku listopada Kluczkowski przyjechał do Lublina na zaproszenie Regionalnego Ośrodka Debaty Międzynarodowej i Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Administracji (WSPA). Rozmowę ze studentami stosunków międzynarodowych prowadził dr Jarosław Kit.
35 lat wobec tysiąca
Główną myśl Kluczkowski formułuje prosto. Polscy dyplomaci i politycy pierwszego pokolenia, jak mówi, znali historię II wojny światowej lepiej niż elity kijowskie czy charkowskie i właśnie dlatego chcieli „trochę uciec od historii poprzez stworzenie nowych, pozytywnych faktów”.
„Nawet jakbyśmy mieli za sobą tysiąc lat konfliktów bezustannych, to mamy te 35 lat pozytywnych rzeczy” – mówi w rozmowie z Radiem Lublin. Wylicza: jesienią 1989 roku delegacja Solidarności była jedyną zagraniczną na zjeździe Ruchu w Kijowie, a 2 grudnia 1991 roku Polska jako pierwsze państwo na świecie uznała niepodległość Ukrainy. „To wszystko było planowane i realizowane z myślą, że niezależnie od tej trudnej, tragicznej historii musimy stworzyć pozytywne fakty dokonane” – podsumowuje dyplomata.
Kolejnymi takimi faktami stały się Cmentarz Orląt Lwowskich, wspólne Euro 2012 i Partnerstwo Wschodnie. To ostatnie Kluczkowski uważa za najbardziej wymierny sukces swojego czasu. Pomysł był polski, ale minister Radosław Sikorski najpierw przekonał Szwedów, bo – jak przypuszcza dyplomata – czysto polska inicjatywa mogła nie zyskać poparcia w Brukseli. To właśnie Partnerstwo Wschodnie pomogło przygotować umowę stowarzyszeniową Ukrainy z UE i strefę wolnego handlu.
Euro 2012 miało też wymiar ludzki. Co dwa, trzy tygodnie ambasador latał na mecze Szachtara Donieck i Metalista Charków, by pokazać, że Polska poważnie traktuje wspólny turniej. Przydało się to niespodziewanie: premier Donald Tusk, czekając w Kijowie na spotkanie z Wiktorem Juszczenką, szczegółowo wypytywał go o ukraińską ligę piłkarską.
Droga do takich faktów prowadziła przez kompromis. Rozmowy o Cmentarzu Orląt Kluczkowski zaczął od rezygnacji z żądania powrotu do stanu sprzed 17 września 1939 roku. Takie żądanie byłoby jego zdaniem „nierealistyczne” i „nieuprzejme”. Zamiast tego mówił o szacunku dla zmarłych i wspólnych chrześcijańskich wartościach Polaków i Ukraińców, a nowe granice cmentarza po prostu uznano za fakt. Cmentarz otworzyli w 2005 roku prezydenci Kwaśniewski i Juszczenko.
Tej samej zasady trzymał się w listopadzie 2004 roku, gdy polscy mediatorzy przekonywali strony, że wybory nie powinny być „walką o wszystko”. „Niech sędzią będzie wyborca, tylko żeby wybory były uczciwe” – tak dyplomata tłumaczy studentom sens tamtej mediacji. Najważniejsza lekcja, jaką z niej wyniósł: rozmawiać ze wszystkimi i wszystkich traktować poważnie, także tych, którzy są wrogo nastawieni i do ciebie, i do twojego kraju.
Rzemiosło dyplomaty, według Kluczkowskiego, składa się z rzeczy dalekich od wyobrażeń o balach i etykiecie. Przede wszystkim trzeba dużo pisać. Od ambasadora oczekuje się nie tylko rzetelnej relacji z rozmowy z ministrem, ale i wniosku: co z tego powinna zrobić Polska. Na tej podstawie, jak mówi, ocenia się ambasadorów. Protokół też ma służyć ludziom, a nie odwrotnie. Swoje pierwsze dni w Kijowie wspomina z uśmiechem: zgodnie z zasadami nowy ambasador musi odwiedzić kolegów w kolejności ich stażu. Trzeci w kolejce był ambasador Rosji Wiktor Czernomyrdin, ale ochrona rosyjskiej ambasady po prostu nie wpuściła polskiego dyplomaty. Następnego dnia okazało się, że coś pokręciły sekretarki, i padły przeprosiny. Z poczucia winy Czernomyrdin zapraszał potem Kluczkowskiego na koncerty, a relacje ułożyły się dobrze.
Osobno dyplomata podkreśla zaufanie w kraju. Jego, kandydata Kwaśniewskiego, bez sporów zaakceptował kolejny prezydent Lech Kaczyński, z którym przepracował niemal całą kadencję. Dawało to pewność, że nikt w Warszawie „nie czyha na twój błąd”. Zapytany o obecny spór prezydenta z MSZ o nominacje ambasadorskie, Kluczkowski odpowiada krótko: „Ta wzajemna wrogość i niechęć to jest w ogóle rzecz fatalna i dla Polski, ale już dla polityki zagranicznej w szczególności”.
Dlaczego pozytywne fakty udało się budować właśnie z Ukrainą, najlepiej widać na przykładzie Kazachstanu. Tam, jak mówi Kluczkowski, trzeba było się koncentrować przede wszystkim na reprezentowaniu „twardych polskich interesów”: gospodarki, opieki nad Polonią, dialogu politycznego z krajem lawirującym między Rosją, Zachodem i Chinami. Na Ukrainie żywe było natomiast marzenie o Europie, które zainspirowało i pomarańczową rewolucję, i Rewolucję Godności. Bez wspólnego gruntu takie fakty nie wyrastają.
Próbą wytrzymałości stał się luty 2022 roku. Kluczkowski przyznaje, że kilka tygodni przed inwazją sam spodziewał się ze strony Rosji jedynie „demonstracji siły”. Amerykanie, którzy dysponowali danymi wywiadu, ewakuowali swoją placówkę z Ukrainy, a polska ambasada została w Kijowie. Polska dyplomacja, uważa Kluczkowski, zdała wtedy egzamin z odwagi. Jesienią 2026 roku znów był w Kijowie, gdzie ludzie mówili mu, że wspomnienie poprzedniej zimy jest straszniejsze niż codzienne naloty. „Ale nie sądzę, żeby udało się psychologicznie złamać tych ludzi” – mówi dyplomata.
Dlaczego wszystko zaczyna się od nowa?
Tym boleśniej, jak mówi Kluczkowski, patrzy się, jak to, co zbudowano, podmywa pamięć. Na początku lat 90. w Polsce liczono, że niepodległa Ukraina nie będzie szukać swoich założycieli w ruchu skrajnie nacjonalistycznym. W tle jest polsko-ukraiński kontekst – zbrodnia na Polakach na Wołyniu i w Galicji w latach 1943–1944.
Polska rozliczenia z przeszłością, przypomina dyplomata, zaczęła od siebie. W sierpniu 1990 roku Senat jednomyślnie potępił akcję „Wisła”, później potępiono obóz w Jaworznie i burzenie cerkwi na Chełmszczyźnie w 1938 roku. Prezydent Lech Kaczyński najpierw pojechał do Pawłokomy na Podkarpaciu, gdzie polscy partyzanci zamordowali ukraińskich cywilów, a dopiero potem upomniał się o polskie groby na Wołyniu. Takiej samej refleksji ze strony ukraińskiej Kluczkowski, jak mówi, „nie doczekał się” albo doczekał się w bardzo ograniczonym zakresie. Wciąż słyszy natomiast, jak polskimi grzechami uzasadnia się rzeź. „Tak to nie działa. My mamy obowiązek najpierw uderzyć się w swoje własne piersi” – mówi.
Granicę dyplomata wyznacza wyraźnie: nad walkami zbrojnych formacji można ubolewać jako nad tragedią polityczną, ale jeżeli giną niewinni cywile, „to już jest inna kategoria”. Jednocześnie uznaje bohaterstwo wielu Ukraińców w walce z sowiecką okupacją po 1945 roku i przypomina, że w wyniku sowieckiego terroru zginęło wtedy daleko ponad 100 tysięcy Ukraińców, a całe wsie deportowano. Potomków deportowanych spotykał w Kazachstanie. Dlatego, uważa Kluczkowski, Ukraińcom tak trudno oddzielić jedno od drugiego.
Decyzję lwowskich radnych dyplomata tłumaczy presją środowisk weterańskich i żołnierzy, którzy potrzebują „pewnego zakorzenienia”. Współczesne państwo ukraińskie, podkreśla, broni parlamentaryzmu i wolności słowa, czyli wszystkiego, co ideologia OUN-UPA uważała za wrogie. Dlatego jego zdaniem takie kroki należało powstrzymać na poziomie politycznym i szukać „innych bohaterów”. MSZ Ukrainy uznało decyzję radnych za szkodliwą dla relacji z Polską i podkreśliło, że nikt nie konsultował jej z władzami centralnymi, a według wiceszefa polskiego MSZ współpracownicy prezydenta Ukrainy zapewnili Warszawę, że lwowska uchwała nie wejdzie w życie. Kluczkowski obawia się, że sprawa jeszcze długo będzie rezonować w relacjach polsko-ukraińskich: „Każda nowa generacja, każdy nowy rocznik przynosi swoje nowe pretensje i niekiedy ja mam takie wrażenie, że wszystko zaczyna się od nowa”.
Recepta, którą proponuje dyplomata, jest ta sama co dwadzieścia lat temu we Lwowie: nie liczyć krzywd, lecz szukać wspólnych wartości. Pytany przez studentów o sztuczną inteligencję, odpowiada, że żaden program nie zastąpi rozmowy „człowiek z człowiekiem”. Dziś, gdy politykom opłaca się jak najbardziej różnić od przeciwników, dyplomacja jest według niego „w pewnym sensie zaprzeczeniem takiej polaryzacji”.
„Dyplomata ma do ostatniej chwili szukać dialogu”.
– Jacek Kluczkowski, ambasador RP w Ukrainie w latach 2005–2010
Pozytywnych faktów nie buduje się raz na zawsze – trzeba je tworzyć od nowa z każdym kolejnym pokoleniem.
Źródło: WSPA w Lublinie, Radio Lublin, PAP
Historyczka, etnografka oraz specjalistka ds. mediów społecznościowych. Od wielu lat zajmuje się rozwojem kanałów YouTube, wspierając ekspertów i firmy w budowaniu ich obecności w internecie. Prowadziła badania naukowe z zakresu etnopsychologii i etnopedagogiki w Galicji oraz na Północnym Nadczarnomorzu. Jej zainteresowania obejmują historię Ukrainy i Europy, relacje polsko-ukraińskie oraz zagadnienia etnonarodowe i międzykulturowe.
Co sądzisz o tym materiale?
Dołącz do rozmowy. Komentarze powinny odnosić się do tematu artykułu.
Napisz komentarz