Jak sztuczna inteligencja, manipulowane obrazy i dezinformacja wykorzystują prawdziwe spory społeczne i historyczne
W 2026 roku w polskiej przestrzeni internetowej pojawiły się nagrania wygenerowane przez sztuczną inteligencję, przedstawiające fikcyjnych polskich żołnierzy oskarżających Ukraińców o niewdzięczność. Kilka miesięcy później rozpowszechniano również sfałszowany obraz przypisywany irańskiej telewizji państwowej, sugerujący groźbę ataku rakietowego na europejskie miasta. Oba przypadki pokazują, jak łatwo wykorzystać prawdziwe napięcia społeczne i geopolityczne do rozpowszechniania fałszywych informacji.
Ma polski mundur, poważną minę i zdecydowaną opinię o Ukraińcach. Brakuje mu tylko jednego: nie istnieje.
Kto stoi za tymi filmami? Czego nie wiemy
Latem 2026 r. w sieci krążyły nagrania przypominające wywiady uliczne. „Żołnierze” zarzucali Ukraińcom niewdzięczność i przypisywali uchodźcom wzrost przestępczości. Postacie i wypowiedzi wygenerowano przy użyciu sztucznej inteligencji. Filmy publikowano na YouTube, TikToku, Facebooku i Instagramie. Ostrzegły przed nimi ukraińskie Centrum Przeciwdziałania Dezinformacji oraz polskie redakcje. (PAP – W sieci krążą nagrania przedstawiające wygenerowanych przez AI „polskich żołnierzy”, 21.07.2026; Demagog – Głos polskich żołnierzy? To tak naprawdę AI w służbie Kremla, 15.07.2026).
Wykrycie fałszywego nagrania nie ujawnia jednak, kto je zamówił, sfinansował i rozpowszechnił. Rozpoznanie manipulacji nie dowodzi autorstwa.
Demagog ocenia te materiały jako element działań służących interesom Kremla. Nie oznacza to jednak, że ustalono tożsamość konkretnych autorów lub zleceniodawców nagrań. Operacja Matrioszka pokazuje, jak ten mechanizm działa w praktyce. (Demagog – Fałszywe konta, nieistniejące artykuły i rosyjskie powiązania: jak działa operacja Matrioszka). Narzędzia sztucznej inteligencji przyspieszają produkcję treści, ale same nie ujawniają tożsamości ich autorów.
To nie jest odosobniony przypadek: fałszywe media i deepfake’i
Spreparowany materiał podszywający się pod Euronews zachował oprawę prawdziwego reportażu, ale głos dziennikarki zastąpiono nagraniem AI, które bez dowodów obwiniało ukraińskiego uchodźcę o pożar w Crans-Montana. Ten sam prorosyjski kanał na Telegramie rozpowszechniał fałszywy materiał z logo BBC o rzekomych zaginięciach Ukrainek. Było to podszywanie się pod wiarygodność znanych redakcji, a nie publikacje tych redakcji. (Euronews, 16.01.2026 – Głosy dziennikarzy Euronews użyte w fałszywych antyukraińskich nagraniach).
Zmanipulowane nagrania amerykańskich aktorów przedstawiały ich tak, jakby wzywali Europę do zmuszenia Zełenskiego do przyjęcia porozumienia na warunkach Rosji. Badacze wskazali podobieństwa do metod Matrioszki: anonimowe, nowe konta publikowały niemal identyczne przekazy w krótkim czasie. Nie ma dowodów, że aktorzy rzeczywiście wypowiedzieli te słowa. (Euronews, 24.02.2026 – Deepfake’owe filmy wykorzystywane przeciwko Ukrainie i UE).
AFP przeanalizowała ponad 70 kont rozpowszechniających hiperrealistyczne nagrania rzekomych ukraińskich żołnierzy, którzy płakali, poddawali się lub opowiadali o przymusowej mobilizacji. EEAS opisuje operację Overload, znaną także jako Matrioszka, jako sieć powiązaną z Rosją, wykorzystującą podszywanie się pod media i manipulowane materiały. Nie oznacza to, że każdy film można przypisać konkretnej służbie. (GADMO / AFP – Płaczący żołnierze, rzekome dezercje: jak filmy AI zniekształcają obraz wojny w Ukrainie; EEAS – Raport o zagrożeniach FIMI, marzec 2026).
Fałszywa groźba przypisana irańskiej telewizji
4 listopada 2026 r. w mediach społecznościowych zaczęły krążyć zrzuty ekranu rzekomo pochodzące z programu irańskiej telewizji państwowej IRINN. Przedstawiały mapę Europy z zaznaczonymi Kijowem, Lwowem i Odessą oraz podpis sugerujący, że irańskie rakiety mogą dosięgnąć Europy. W późniejszych polskich publikacjach zwracano również uwagę na oznaczenie Rzeszowa. Ukraińskie Centrum Przeciwdziałania Dezinformacji ustaliło jednak, że rozpowszechniany zrzut ekranu został sfałszowany, a oryginalna transmisja nie zawierała informacji o możliwych uderzeniach na ukraińskie miasta. Szczegóły opisały RBC-Ukraine, Hromadske Radio oraz polski portal o2.pl. (RBC-Ukraine; Hromadske Radio; o2.pl – Rzeszów celem Iranu? „Mapa” rozniosła się w sieci).
Ten przypadek pokazuje, jak łatwo wykorzystać napięcia geopolityczne i rzeczywiste obawy społeczne do stworzenia fałszywego obrazu zagrożenia. Wystarczy spreparowany kadr, przypisanie go państwowej telewizji i szybkie rozpowszechnienie w mediach społecznościowych.
Rozpowszechniany materiał był przedstawiany jako dowód oficjalnej groźby, zanim jego autentyczność została podważona przez ukraińskie Centrum Przeciwdziałania Dezinformacji. Nie jest to dowód na irańskie zamiary militarne, lecz przykład manipulacji wykorzystującej wizerunek Iranu.
Wołyń: prawdziwa pamięć, podatność na manipulację
Zbrodnia wołyńska jest częścią prawdziwej i bolesnej historii.
Polska ma prawo domagać się prawdy, ekshumacji i godnego upamiętnienia ofiar.
Właśnie dlatego pamięć o tych wydarzeniach może być wykorzystywana w operacjach dezinformacyjnych. Krytyka decyzji władz Ukrainy nie jest automatycznie prorosyjska; można bronić prawdy historycznej, a jednocześnie odrzucać niepotwierdzone materiały.
Czy każda krytyka Ukrainy jest dezinformacją?
Antyukraińskie nastroje mają też krajowe źródła: napięcia społeczne, decyzje polityczne, obawy ekonomiczne i zmęczenie wojną. Krytyka polityki Kijowa, świadczeń czy zasad handlu nie jest sama w sobie dezinformacją.
Moja perspektywa jako Irańczyka mieszkającego w Polsce wynika z doświadczenia życia w kraju, w którym polityczny przekaz potrafi zawłaszczać debatę. Wiem, jak łatwo krytykę przedstawia się jako zdradę, a pytania jako działanie wroga. Nie porównuję Polski z Iranem – sytuacje są różne. Widzę jednak wspólne niebezpieczeństwo: utrata zaufania do mediów, instytucji i innych ludzi służy tym, którzy chcą skłócić społeczeństwo.
Polska ma prawo debatować o pomocy dla Ukrainy i historii Wołynia; Ukraińcy mają prawo nie zgadzać się z polską oceną. Tych różnic nie wolno przykrywać fałszywymi nagraniami. Patriotyzm oznacza dla mnie także obronę prawdy, nawet gdy jest niewygodna dla własnego obozu.
Zanim uwierzysz i udostępnisz
Kto jest pierwotnym źródłem? Czy można ustalić, kto opublikował materiał jako pierwszy, czy znamy tylko konta, które go powielają?
Co potwierdza autentyczność? Czy istnieje oryginalne nagranie, możliwe do zweryfikowania miejsce i data, czy tylko przekonujący obraz i głos?
Czy niezależne źródła potwierdzają fakty? A może wszystkie powtarzają informację pochodzącą z jednego anonimowego konta?
Czy istnieją dowody koordynacji? Identyczne wpisy i nagły wzrost publikacji mogą być sygnałem ostrzegawczym, ale same nie dowodzą udziału obcego państwa.
Co naprawdę ustalili fact-checkerzy? Czy wykazali fałszerstwo, czy również ustalili jego autora? To dwie różne rzeczy.
W tym artykule określenie „potwierdzone” odnosi się do informacji opisanych przez wskazane redakcje, instytucje lub zespoły fact-checkingowe. Wnioski dotyczące możliwych skutków społecznych i celów operacji są moją opinią i interpretacją. Tam, gdzie źródła nie ustalają sprawcy konkretnego materiału, nie przypisuję go kategorycznie żadnemu państwu ani służbom.
Możliwy cel: utrata zaufania
Rosja nie stworzyła wszystkich polsko-ukraińskich sporów i nie każda antyukraińska publikacja jest jej operacją. Udokumentowane działania informacyjne wykorzystują jednak istniejące napięcia, by osłabiać współpracę obu państw. Obrona nie powinna polegać na zakazie krytyki, lecz na odróżnianiu realnego problemu od spreparowanego dowodu. Źródła: PISM – Escalating the Polish-Ukrainian dispute: Russia’s operational objective in Poland, 24.08.2026; Reuters – Russia exploits Poland-Ukraine dispute to step up disinformation campaign, 14.08.2026.
Polska i Ukraina nie muszą zgadzać się w sprawach historii ani polityki. Muszą jednak rozpoznawać moment, w którym ktoś próbuje zamienić te różnice w narzędzie wrogiego wpływu.
Fałszywy żołnierz może zniknąć z platformy. Nieufność zostaje dłużej.
Irański badacz i analityk specjalizujący się w geopolityce Bliskiego Wschodu, polityce Iranu oraz bezpieczeństwie międzynarodowym. Publikował teksty poświęcone irańskiemu programowi nuklearnemu oraz współpracy irańsko-rosyjskiej, między innymi na portalu BiznesAlert.
Posiada tytuł Master of Business Administration (MBA). Przez pięć lat kształcił się na studiach doktoranckich w dziedzinie ekonomii, finansów i zarządzania na Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie.
Na łamach Nowin Wschodnich analizuje międzynarodowe procesy polityczne i gospodarcze, konflikty zbrojne oraz rywalizację mocarstw, ze szczególnym uwzględnieniem ich wpływu na bezpieczeństwo Polski, Ukrainy i Europy. W swoich publikacjach łączy znajomość realiów Bliskiego Wschodu z perspektywą ekonomiczną i strategiczną.
Co sądzisz o tym materiale?
Dołącz do rozmowy. Komentarze powinny odnosić się do tematu artykułu.
Napisz komentarz