Poza widoczną działalnością służb mundurowych funkcjonują również mniej dostrzegalne mechanizmy nadzoru i kontroli, których działanie może dotyczyć każdego cudzoziemca przebywającego na terytorium Polski. Jednym z nich jest system Eurodac, baza danych odcisków palców osób ubiegających się o azyl i obywateli państw trzecich nielegalnie przekraczających granice UE lub nielegalnie przebywających w UE.
5 000 zł
Eurodac to ogólnoeuropejski system informacyjny przeznaczony do przetwarzania oraz porównywania danych biometrycznych. Jego podstawowym zadaniem jest identyfikacja osób ubiegających się o ochronę międzynarodową lub przebywających na terytorium Unii Europejskiej nielegalnie.
Podstawę prawną funkcjonowania systemu stanowi Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1358. Dzięki Eurodac państwa członkowskie – w tym Polska – mogą ustalić, czy dana osoba była już wcześniej zarejestrowana w innym kraju UE, na przykład w związku ze złożeniem wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej lub nielegalnym przekroczeniem granicy.
W procesie identyfikacji wykorzystywane są dwa podstawowe rodzaje danych:
- dane biometryczne – odciski palców oraz wizerunek twarzy;
- dane osobowe i dokumentowe – imię, nazwisko, data urodzenia, obywatelstwo, a także informacje zawarte w dokumentach tożsamości lub dokumentach podróży.
Połączenie tych informacji tworzy kompletny profil identyfikacyjny, umożliwiający jednoznaczne ustalenie tożsamości danej osoby.
Eurodac nie funkcjonuje jako odrębny system. Jest integralnym elementem unijnego systemu zarządzania migracją i pozostaje ściśle powiązany z przepisami tzw. systemu dublińskiego, który określa państwo członkowskie odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej.
Jak działa system Eurodac?
Zasada działania Eurodac jest jednakowa we wszystkich państwach Unii Europejskiej. Dane biometryczne pobrane przez właściwe organy krajowe trafiają do centralnej bazy danych, gdzie są automatycznie porównywane z informacjami już zgromadzonymi w systemie.
Procedura uruchamiana jest przez uprawnione organy krajowe w określonych sytuacjach, takich jak:
- złożenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej;
- zatrzymanie osoby podczas nielegalnego przekroczenia zewnętrznej granicy Unii Europejskiej;
- stwierdzenie nielegalnego pobytu na terytorium państwa członkowskiego;
- otrzymanie uzasadnionego wniosku od właściwych organów ścigania.
Do kategorii osób podlegających rejestracji w systemie wrócimy w dalszej części artykułu. Na tym etapie warto podkreślić, że po otrzymaniu danych centralny system Eurodac automatycznie porównuje odciski palców oraz wizerunek twarzy z zapisami znajdującymi się w bazie. Następnie wynik weryfikacji przekazywany jest państwu, które wystąpiło z zapytaniem.
Należy zaznaczyć, że centralny system Eurodac nie podejmuje żadnych decyzji administracyjnych ani prawnych dotyczących cudzoziemca. Jego rola ogranicza się wyłącznie do identyfikacji oraz porównywania danych biometrycznych. Decyzje dotyczące odpowiedzialności za rozpatrzenie wniosku o ochronę międzynarodową, procedury powrotowej czy innych postępowań podejmują wyłącznie właściwe organy krajowe na podstawie informacji uzyskanych z systemu.
Jak wygląda procedura pobierania danych biometrycznych w Polsce?
Procedura funkcjonowania systemu Eurodac w Polsce została szczegółowo uregulowana przepisami prawa. Głównym organem odpowiedzialnym za pobieranie danych biometrycznych jest Straż Graniczna.
W określonych przypadkach kompetencje w tym zakresie posiadają również:
- Policja – wobec osób zatrzymanych za nielegalny pobyt na terytorium Polski;
- Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców – w ramach postępowań dotyczących udzielenia ochrony międzynarodowej;
- Rada do Spraw Uchodźców – podczas rozpatrywania wybranych kategorii spraw.
Procedura przekazywania danych do systemu Eurodac
Pobrane odciski palców oraz pozostałe dane biometryczne są niezwłocznie przekazywane do krajowego punktu dostępowego systemu Eurodac.
Przepisy nakładają na właściwe organy obowiązek dochowania ściśle określonego terminu – wszystkie dane muszą zostać przesłane do systemu nie później niż w ciągu 48 godzin od momentu ich pobrania.
Termin ten liczony jest od chwili faktycznego pozyskania danych biometrycznych, a nie od momentu zatrzymania cudzoziemca czy złożenia przez niego wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. Oznacza to, że właściwy organ dysponuje dokładnie dwoma dobami na techniczne opracowanie i przekazanie informacji do centralnej bazy danych.
Niedotrzymanie tego terminu może skutkować odpowiedzialnością dyscyplinarną funkcjonariuszy lub urzędników, jednak nie powoduje nieważności samej rejestracji.
Osoba, której dotyczy procedura, ma obowiązek umożliwić pobranie danych biometrycznych. Odmowa może skutkować konsekwencjami administracyjnymi, w tym nałożeniem kary pieniężnej. Wyjątek przewidziano jedynie dla osób małoletnich. Jeżeli cudzoziemiec odmawia dobrowolnego poddania się procedurze, obowiązujące przepisy dopuszczają zastosowanie środków przymusu bezpośredniego.
Procedura nie kończy się na samym wprowadzeniu danych do systemu. Właściwe organy są również zobowiązane do ich bieżącej aktualizacji oraz niezwłocznego usuwania w przypadkach przewidzianych przepisami prawa.
Usunięcie danych z systemu następuje między innymi w sytuacji, gdy:
- osoba uzyska obywatelstwo jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej;
- cudzoziemcowi zostanie przyznany status uchodźcy lub inna forma ochrony międzynarodowej;
- upłynie ustawowy okres przechowywania danych właściwy dla danej kategorii wpisu.
Po zaistnieniu jednej z powyższych okoliczności dalsze przechowywanie danych biometrycznych w systemie Eurodac traci podstawę prawną, a właściwy organ ma obowiązek wszcząć procedurę ich usunięcia.
Kto podlega rejestracji w systemie Eurodac?
Krąg osób, których dane trafiają do systemu Eurodac, został precyzyjnie określony w przepisach prawa. Poszczególne kategorie odpowiadają określonemu statusowi migracyjnemu oraz okolicznościom kontaktu cudzoziemca z organami odpowiedzialnymi za ochronę granic i politykę migracyjną Unii Europejskiej.
Kategoria 1. Osoby ubiegające się o ochronę międzynarodową
Do tej grupy należą cudzoziemcy, którzy złożyli w państwie członkowskim wniosek o nadanie statusu uchodźcy lub o inną formę ochrony międzynarodowej. Rejestracja w systemie Eurodac następuje już na etapie składania wniosku.
Jej podstawowym celem jest ustalenie państwa odpowiedzialnego za rozpatrzenie sprawy zgodnie z przepisami rozporządzenia dublińskiego. Porównanie danych biometrycznych pozwala zweryfikować, czy dana osoba nie ubiegała się już wcześniej o ochronę międzynarodową w innym państwie Unii Europejskiej.
Kategoria 2. Osoby zatrzymane za nielegalne przekroczenie zewnętrznej granicy UE
Do tej kategorii zaliczane są osoby zatrzymane przez właściwe organy podczas lub bezpośrednio po nielegalnym przekroczeniu zewnętrznych granic Unii Europejskiej.
Rejestrowanie takich przypadków umożliwia monitorowanie szlaków nielegalnej migracji oraz analizowanie kierunków przepływu migrantów.
Dane zgromadzone w tej kategorii wykorzystywane są zarówno do przeciwdziałania ponownym próbom nielegalnego przekroczenia granicy, jak i do sporządzania analiz statystycznych dotyczących presji migracyjnej na zewnętrznych granicach Unii Europejskiej.
Kategoria 3. Osoby zatrzymane za nielegalny pobyt
Do tej grupy należą cudzoziemcy, którzy nie zostali zatrzymani bezpośrednio po nielegalnym przekroczeniu granicy, lecz przebywają na terytorium państwa członkowskiego z naruszeniem przepisów prawa migracyjnego, na przykład po upływie okresu legalnego pobytu.
Rejestracja tej kategorii osób służy przede wszystkim realizacji unijnej polityki powrotowej.
Uwzględnienie w systemie Eurodac osób przebywających nielegalnie na terytorium państw członkowskich stanowi jedno z najważniejszych rozszerzeń funkcjonalności systemu. Wcześniej baza obejmowała przede wszystkim osoby ubiegające się o ochronę międzynarodową oraz cudzoziemców zatrzymanych po nielegalnym przekroczeniu granicy. Rozszerzenie katalogu osób objętych rejestracją ma wzmocnić kontrolę nad procesami migracyjnymi na obszarze strefy Schengen.
Dane gromadzone wobec wszystkich wskazanych kategorii obejmują:
- odciski palców wszystkich dziesięciu palców;
- wizerunek twarzy;
- imię i nazwisko, datę urodzenia oraz obywatelstwo;
- w określonych przypadkach również cyfrowe kopie paszportów lub innych dokumentów tożsamości.
Tak szeroki zakres informacji pozwala stworzyć pełny profil identyfikacyjny, który może stanowić podstawę do podejmowania dalszych decyzji administracyjnych i prawnych.
Od 12 czerwca 2026 roku, wraz z wejściem w życie zmodernizowanego systemu Eurodac, znacząco obniżono minimalny wiek obowiązkowego pobierania danych biometrycznych od dzieci. Dotychczas obowiązek ten dotyczył osób, które ukończyły 14 lat. Obecnie odciski palców oraz wizerunek twarzy pobierane są już od dzieci, które ukończyły 6. rok życia. Jednocześnie przepisy przewidują szczególne gwarancje mające na celu ochronę praw małoletnich podczas przeprowadzania tej procedury.
Szczególne procedury: dostęp organów ścigania do systemu Eurodac
Oprócz wspierania zarządzania procesami migracyjnymi system Eurodac pełni również istotną funkcję w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa publicznego. Możliwość korzystania z danych biometrycznych przez organy ścigania została jednak ściśle ograniczona i podlega rygorystycznym procedurom.
Przepisy przewidują dwie dodatkowe kategorie zapytań:
- Kategoria 4 – obejmuje wnioski składane przez uprawnione krajowe organy ścigania, w tym Policję, w celu zapobiegania, wykrywania oraz prowadzenia postępowań dotyczących najpoważniejszych przestępstw.
- Kategoria 5 – dotyczy zapytań kierowanych przez Europol w ramach realizacji jego zadań związanych ze zwalczaniem przestępczości transgranicznej.
Organy ścigania nie posiadają bezpośredniego dostępu do bazy Eurodac. Każdy wniosek musi zostać wcześniej zweryfikowany przez tzw. organ weryfikujący, który ocenia, czy spełnione zostały ustawowe przesłanki dostępu do danych.
Jeżeli wniosek nie spełnia wymogów konieczności, proporcjonalności lub legalności, zostaje odrzucony jeszcze przed skierowaniem go do systemu.
Kto ma dostęp do danych Eurodac w Polsce?
Zakres uprawnień poszczególnych instytucji jest zróżnicowany i wynika z przepisów prawa.
| Organ | Zakres uprawnień | Cel dostępu |
|---|---|---|
| Straż Graniczna | wprowadzanie danych oraz dostęp do informacji | pobieranie danych biometrycznych podczas kontroli granicznych i postępowań migracyjnych |
| Policja | dostęp do danych za pośrednictwem organu weryfikującego | zapobieganie, wykrywanie i ściganie najpoważniejszych przestępstw |
| Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców | wprowadzanie danych i dostęp do informacji | prowadzenie postępowań dotyczących udzielenia ochrony międzynarodowej |
| Rada do Spraw Uchodźców | dostęp do danych | rozpatrywanie spraw w postępowaniach odwoławczych |
W sytuacjach nadzwyczajnych, gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie dla życia, zdrowia lub bezpieczeństwa publicznego, możliwe jest zastosowanie procedury pilnego porównania danych. Tego rodzaju wnioski rozpatrywane są poza standardową kolejnością, jednak również w takich przypadkach podlegają późniejszej obowiązkowej kontroli pod kątem zgodności z obowiązującymi przepisami.
Prawa osób, których dane są przetwarzane w systemie Eurodac
Dane biometryczne należą do najbardziej wrażliwych kategorii danych osobowych. Z tego względu osoby, których informacje znajdują się w systemie Eurodac, korzystają z szerokiego katalogu praw i gwarancji przewidzianych zarówno przez prawo Unii Europejskiej, jak i przepisy krajowe.
W Polsce nad legalnością przetwarzania danych w systemie sprawuje nadzór Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych (PUODO).
Każda osoba, której dane zostały zarejestrowane w Eurodac, ma prawo do:
- uzyskania dostępu do swoich danych znajdujących się w systemie;
- żądania sprostowania danych nieprawidłowych lub niekompletnych;
- żądania usunięcia danych, jeżeli zachodzą przesłanki przewidziane przez przepisy prawa;
- ograniczenia przetwarzania danych w sytuacjach, gdy kwestionowana jest ich prawidłowość.
Szczególna ochrona dzieci
Przepisy przewidują dodatkowe gwarancje dla osób małoletnich.
Od 12 czerwca 2026 roku dane biometryczne pobierane są również od dzieci, które ukończyły 6 lat. W każdym takim przypadku podczas wykonywania czynności musi być obecny przedstawiciel ustawowy dziecka.
Sama procedura powinna być przeprowadzona z uwzględnieniem wieku, stopnia rozwoju oraz stanu psychicznego małoletniego, tak aby zminimalizować stres i zapewnić poszanowanie jego praw.
Jak można dochodzić swoich praw?
Aby skorzystać z przysługujących uprawnień, cudzoziemiec powinien zwrócić się do organu, który pobrał jego dane biometryczne.
W większości przypadków będzie to Straż Graniczna. Jeżeli dane zostały pobrane podczas składania wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, właściwym organem pozostaje Urząd do Spraw Cudzoziemców.
Wniosek (przykład) powinien zostać złożony w formie pisemnej i zawierać:
- wskazanie prawa, z którego osoba zamierza skorzystać (dostęp do danych, ich sprostowanie, usunięcie lub ograniczenie przetwarzania);
- uzasadnienie zgłaszanego żądania;
- dane kontaktowe umożliwiające przekazanie odpowiedzi.
Organ administracji ma obowiązek rozpatrzyć wniosek w terminie jednego miesiąca od dnia jego otrzymania.
Jeżeli sprawa jest szczególnie skomplikowana lub wymaga analizy dużej liczby dokumentów, termin może zostać przedłużony maksymalnie o kolejne dwa miesiące. O przedłużeniu postępowania oraz jego przyczynach wnioskodawca musi zostać poinformowany jeszcze przed upływem pierwszego miesiąca.
W przypadku stwierdzenia błędów w zgromadzonych danych właściwy organ przeprowadza ich weryfikację, a w razie potrzeby kontaktuje się z odpowiednimi instytucjami innych państw członkowskich w celu potwierdzenia lub skorygowania informacji.
Najważniejsze zmiany w systemie Eurodac od 2026 roku
12 czerwca 2026 roku weszło w życie Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1358, które w znaczący sposób rozszerzyło funkcjonalność systemu Eurodac.
Dotychczas głównym zadaniem systemu było ustalenie państwa odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej zgodnie z zasadami systemu dublińskiego. Po zmianach Eurodac stał się jednym z kluczowych narzędzi wspierających realizację polityki migracyjnej i bezpieczeństwa Unii Europejskiej.
Do najważniejszych zmian należą:
- rozszerzenie zakresu danych biometrycznych – oprócz odcisków palców obowiązkowo rejestrowany jest również wizerunek twarzy;
- obniżenie wieku obowiązkowej rejestracji dzieci z 14 do 6 lat;
- możliwość oznaczania osób mogących stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa publicznego;
- wzmocnienie roli systemu w przeciwdziałaniu nielegalnej migracji oraz przestępczości transgranicznej.
Nowe przepisy w Polsce
Równolegle z reformą na poziomie Unii Europejskiej Polska dostosowała krajowe przepisy do nowych regulacji.
Kluczowym aktem prawnym jest Ustawa z dnia 15 maja 2026 r. o udziale Rzeczypospolitej Polskiej w systemie Eurodac, która uporządkowała i skonsolidowała dotychczas rozproszone przepisy.
Ustawa wprowadziła między innymi:
- precyzyjny podział kompetencji pomiędzy Straż Graniczną, Policję oraz Urząd do Spraw Cudzoziemców;
- szczegółowe zasady przekazywania, aktualizacji i usuwania danych biometrycznych;
- wzmocnione mechanizmy kontroli przestrzegania przepisów dotyczących ochrony danych osobowych;
- obowiązek przeprowadzania corocznych audytów dotyczących korzystania z systemu Eurodac przez organy ścigania.
Uruchomienie zmodernizowanego Eurodac stanowi element wdrażania Paktu o Migracji i Azylu, przyjętego przez Unię Europejską. Reforma ma usprawnić identyfikację osób przekraczających granice UE oraz wyeliminować przypadki wielokrotnego składania wniosków o ochronę międzynarodową w różnych państwach członkowskich.
W praktyce oznacza to, że próby obejścia zasad systemu dublińskiego są obecnie wykrywane znacznie szybciej niż dotychczas.
Podsumowanie
System Eurodac jest jednym z najważniejszych narzędzi wspierających unijną politykę migracyjną. Umożliwia identyfikację cudzoziemców, usprawnia współpracę między państwami członkowskimi oraz pomaga określić, które państwo odpowiada za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej.
Reforma wdrożona w 2026 roku znacząco poszerzyła możliwości systemu. Rozszerzono katalog gromadzonych danych biometrycznych, obniżono wiek obowiązkowej rejestracji dzieci do sześciu lat oraz zaostrzono zasady dotyczące dostępu organów ścigania do zgromadzonych informacji.
Dla cudzoziemców objętych rejestracją w systemie Eurodac istotna jest nie tylko znajomość obowiązków wynikających z obowiązujących przepisów, lecz również świadomość przysługujących im praw. Prawo do dostępu do własnych danych, ich sprostowania, usunięcia czy ograniczenia przetwarzania stanowi jeden z podstawowych elementów ochrony danych osobowych gwarantowanych zarówno przez prawo Unii Europejskiej, jak i polskie ustawodawstwo.
źródła: eu-LISA/ Komisja Europejska /Nowiny Wschodnie
Anna Nikolenko jest specjalistką w dziedzinie komunikacji, projektów cyfrowych, public relations i marketingu, posiadającą wieloletnie doświadczenie na styku mediów, technologii informacyjnych oraz zarządzania projektami. Zdobywała doświadczenie zawodowe w organizacjach międzynarodowych, największych ukraińskich przedsiębiorstwach, branży medialnej oraz sektorze edukacyjnym. Aktywnie uczestniczyła w rozwoju ukraińskiej społeczności IT.