Rosyjskie portale informacyjne szybko zainteresowały się strzelaniną, do której doszło 7 listopada w centrum Krakowa. Początkowo dominowały doniesienia o liczbie ofiar, zatrzymaniu sprawcy i rannej obywatelce Rosji. Jednak w kolejnych publikacjach pojawił się znacznie ciekawszy, a zarazem niepokojący wątek: próba powiązania napastnika z amerykańską organizacją Forward Observations Group i ukraińskim Międzynarodowym Legionem. Analiza rosyjskich publikacji pokazuje, jak szybko informacja o tragedii może zostać obudowana sugestiami, które nadają jej zupełnie inny kontekst.
Pierwsze doniesienia: ofiary, sprawca i rosyjska obywatelka
Pierwsze rosyjskie publikacje dotyczące tragedii w Krakowie miały przede wszystkim charakter informacyjny. Agencja Interfax już 7 listopada, o godzinie 22:23 czasu moskiewskiego, opublikowała wiadomość zatytułowaną „Посольство РФ в Польше выясняет, пострадали ли россияне при стрельбе в Кракове” (Ambasada Federacji Rosyjskiej w Polsce ustala, czy w strzelaninie w Krakowie ucierpieli Rosjanie).
Była to informacja o działaniach rosyjskiej placówki dyplomatycznej, która próbowała ustalić, czy wśród poszkodowanych znajdują się obywatele Rosji. Kilka godzin później Interfax opublikował kolejną wiadomość, tym razem informując, że wśród rannych jest Rosjanka.
Podobny kierunek przyjęły inne rosyjskie portale. URA.RU opublikował 8 listopada materiał zatytułowany „Шесть погибших, раненая россиянка и траур: главное о стрельбе в Кракове к утру” (Sześć ofiar śmiertelnych, ranna Rosjanka i żałoba – najważniejsze informacje o strzelaninie w Krakowie).
Już sam tytuł pokazuje sposób konstruowania przekazu. Obok liczby ofiar śmiertelnych wyeksponowano narodowość jednej z poszkodowanych. Rosyjski odbiorca miał więc otrzymać tragedię w Polsce również przez pryzmat obecności rosyjskiej obywatelki wśród rannych.
Podobny zabieg zastosował portal News.ru, którego tytuł brzmiał: „Теракт в Кракове: трупы в квартире стрелка, пострадавшая россиянка, новые данные”. W wolnym tłumaczeniu: „Zamach terrorystyczny w Krakowie: ciała w mieszkaniu strzelca, ranna Rosjanka, nowe informacje”. W tym przypadku uwagę przyciąga również dobór najbardziej sensacyjnych elementów. Obok informacji o ofiarach pojawiają się ciała znalezione w mieszkaniu podejrzanego oraz rosyjska obywatelka.
Kommiersant: Polska, radykalizm i ukraińscy uchodźcy
Szczególnie interesujący jest obszerny materiał opublikowany przez dziennik Kommiersant 8 listopada pod tytułem „Польша получила своего стрелка” (Polska doczekała się swojego strzelca). Publikacja nie ogranicza się do przedstawienia przebiegu wydarzeń. Jej autor podejmuje próbę osadzenia tragedii w szerszym kontekście społecznym i politycznym. Pisze o prawicowym radykalizmie, sytuacji politycznej w Polsce, działalności Konfederacji oraz problemach związanych z radykalizacją młodych ludzi.
Szczególnie istotny jest fragment poświęcony motywom środowisk radykalnych. Kommiersant zwraca uwagę na narrację, według której pogarszająca się sytuacja materialna Polaków ma być skutkiem tego, że rząd bardziej wspiera cudzoziemców niż własnych obywateli. Wprost wskazuje przy tym na ukraińskich uchodźców.
To ważny element rosyjskiego przekazu. Problem antyukraińskich nastrojów w Polsce zostaje włączony do opowieści o tragedii w Krakowie. Autor nie twierdzi wprawdzie, że Ukraińcy mieli bezpośredni związek z atakiem, ale wykorzystuje dramatyczne wydarzenie jako okazję do przedstawienia polskiego społeczeństwa przez pryzmat napięć wokół uchodźców.
Warto też zwrócić uwagę na konstrukcję artykułu. Kommiersant najpierw przedstawia fakty, następnie opisuje radykalizację, a później przechodzi do szerszej diagnozy sytuacji politycznej w Polsce. W ten sposób tragedia przestaje być wyłącznie historią o brutalnym ataku na przypadkowych ludzi. Staje się pretekstem do opowieści o państwie podzielonym politycznie i społeczeństwie, w którym narastają skrajne postawy.
Forward Observations Group, czyli poszukiwanie ukraińskiego śladu
Najbardziej niepokojący wątek pojawił się w publikacjach, które zaczęły łączyć sprawcę z amerykańską organizacją Forward Observations Group (FOG). Portal News.ru w materiale z 8 listopada poinformował o naszywce tej organizacji, którą rzekomo znaleziono na kamizelce kuloodpornej w samochodzie napastnika. Następnie przedstawił FOG jako strukturę powiązaną z zagranicznymi najemnikami walczącymi po stronie Ukrainy. Autor publikacji przywołał również informacje o wcześniejszej obecności przedstawicieli organizacji w Donbasie oraz ich kontaktach z członkami ukraińskiego pułku Azow.
Problem nie polega jednak wyłącznie na przywołaniu nazwy organizacji. Istotny jest sposób zestawienia informacji. Czytelnik otrzymuje kolejno wiadomość o naszywce, historię amerykańskiej grupy, jej rzekome związki z Ukrainą, a następnie informacje o ukraińskich formacjach wojskowych. W efekcie powstaje sugestia, że krakowska tragedia może mieć związek z wojną w Ukrainie.
Jeszcze dalej poszedł portal RuNews24.ru. W artykule z 8 listopada zatytułowanym „Стрельба в польском Кракове: родители и сестра нападавшего найдены мертвыми” (Strzelanina w polskim Krakowie: rodzice i siostra napastnika znalezieni martwi) ukraiński wątek został wyeksponowany już we wstępie. Autor napisał o szczególnym zainteresowaniu opinii publicznej naszywką amerykańskiej organizacji, której przedstawiciele mieli wcześniej pojawiać się w strefie działań wojennych po stronie Ukrainy.
W dalszej części tekstu pojawia się osobny podrozdział zatytułowany „След американской ЧВК и украинский вектор расследования” (Ślad amerykańskiej prywatnej firmy wojskowej i ukraiński kierunek śledztwa). Samo sformułowanie „ukraiński kierunek śledztwa” sugeruje istnienie konkretnego wątku dochodzeniowego. Portal nie przedstawia jednak nazwiska osoby prowadzącej takie postępowanie, dokumentu ani wypowiedzi przedstawiciela polskich organów ścigania, które potwierdzałyby tę tezę. Dalej autor pisze, że polskie służby specjalne, we współpracy z międzynarodowymi partnerami, dokładnie sprawdzają możliwy związek podejrzanego z ukraińskim Międzynarodowym Legionem i strukturami najemniczymi. W samej publikacji nie wskazano jednak źródła, które pozwalałoby zweryfikować tę informację. Nie przedstawiono również dowodów na to, że podejrzany rzeczywiście należał do jakiejkolwiek ukraińskiej formacji.
W ten sposób sugestia zaczyna funkcjonować jak informacja o prowadzonym śledztwie. To istotna różnica, ponieważ odbiorca może odnieść wrażenie, że ukraiński trop został już oficjalnie potwierdzony przez polskie służby.
Od pojedynczej informacji do gotowej narracji
Porównanie publikacji News.ru i RuNews24.ru pokazuje, jak podobny wątek może zostać rozwinięty w kolejnych materiałach. News.ru przedstawia naszywkę FOG i jej domniemane związki z Ukrainą jako jeden z elementów opisu sprawcy. RuNews24.ru buduje na tej podstawie znacznie dalej idącą opowieść, nadając jej rangę ukraińskiego kierunku śledztwa.
To szczególnie ważne z punktu widzenia analizy dezinformacji. Nie zawsze trzeba wymyślić całkowicie fałszywą historię. Czasami wystarczy zestawić kilka prawdziwych lub częściowo prawdziwych informacji, dodać niezweryfikowaną sugestię i przedstawić ją w taki sposób, aby czytelnik sam wyciągnął oczekiwany wniosek. W przypadku Krakowa takim elementem stała się naszywka amerykańskiej organizacji. Nawet jeśli rzeczywiście znajdowała się na wyposażeniu podejrzanego, sama jej obecność nie dowodzi ani jego przynależności do FOG, ani udziału w działaniach wojennych w Ukrainie, ani związków z ukraińskim wojskiem.
Wczesne informacje, które nie wytrzymały próby czasu
Warto zwrócić uwagę również na sposób przekazywania pierwszych wiadomości o przebiegu strzelaniny. 7 listopada Kommiersant opublikował informację opartą na depeszy RIA Nowosti, według której w strzelaninie miały uczestniczyć dwie osoby. Źródłem miała być osoba związana z lokalną policją. W późniejszych doniesieniach News.ru pojawiła się już informacja, że policja zaprzeczyła istnieniu wspólnika. Ten przykład pokazuje, jak szybko niezweryfikowane wiadomości mogą trafiać do obiegu informacyjnego, zwłaszcza w pierwszych godzinach po dramatycznym wydarzeniu.
Co wynika z analizy rosyjskich portali?
Przegląd publikacji Interfax, URA.RU, News.ru, Kommiersanta i RuNews24.ru pokazuje kilka różnych sposobów przedstawiania tragedii jaka miała miejsce w Krakowie 7 listopada.
Pierwszy to klasyczny przekaz informacyjny, koncentrujący się na ofiarach, zatrzymaniu sprawcy i działaniach rosyjskiej ambasady.
Drugi to przedstawianie tragedii jako dowodu na narastający radykalizm w Polsce, połączone z eksponowaniem konfliktów społecznych i problemu ukraińskich uchodźców.
Trzeci, najbardziej problematyczny, polega na tworzeniu ukraińskiego tropu poprzez zestawianie informacji o amerykańskiej organizacji FOG, ukraińskich formacjach wojskowych i rzekomym kierunku prowadzonego śledztwa.
Nie ma podstaw, aby wszystkie wymienione redakcje uznać za uczestników jednej skoordynowanej operacji. Ich publikacje różnią się zarówno treścią, jak i sposobem przedstawiania wydarzeń. Nie można też na podstawie samych artykułów przesądzać, że każda redakcja świadomie uczestniczyła w rozpowszechnianiu dezinformacji. Można natomiast wskazać konkretny mechanizm manipulacyjny: niepotwierdzony ukraiński trop został przedstawiony w części rosyjskich publikacji w sposób, który mógł stworzyć wrażenie istnienia rzeczywistych powiązań sprawcy z Ukrainą.
Tragedia w Krakowie jako materiał dla rosyjskiej narracji
Rosyjskie media nie musiały wymyślać tragedii w Krakowie. Nie musiały też fałszować informacji o ofiarach, zatrzymaniu sprawcy czy jego poglądach, aby wykorzystać wydarzenie do budowania określonego obrazu Polski i Ukrainy. Wystarczyło odpowiednio dobrać informacje, wyeksponować wybrane szczegóły i połączyć je z tematami, które od dawna funkcjonują w rosyjskiej propagandzie: ukraińskim wojskiem, zagranicznymi ochotnikami, radykalizmem, napięciami społecznymi i rzekomym zagrożeniem ze strony Ukrainy.
Najbardziej niepokojące jest to, że w tej opowieści ginie najważniejszy wymiar krakowskiej tragedii: niewinni ludzie, którzy stracili życie, ranni i rodziny, które muszą zmierzyć się z niewyobrażalnym dramatem. Zamiast rzetelnie informować o tym, co wiadomo, a czego jeszcze nie ustalono, część rosyjskich portali zaczęła budować historię, w której pojawia się ukraiński trop, choć nie przedstawiono dowodów pozwalających go potwierdzić.
I właśnie na tym polega niebezpieczeństwo takiego przekazu. Rosyjska propaganda nie zawsze musi zaprzeczać faktom. Czasami wystarczy, że dopisze do nich własną historię.
Źródła: Kommersant – Польша получила своего стрелка; URA News – Шесть погибших, раненая россиянка и траур: главное о стрельбе в Кракове к утру; News.ru – Теракт в Кракове: трупы в квартире стрелка, пострадавшая россиянка, новые данные; RuNews24 – Стрельба в польском Кракове: родители и сестра нападавшего найдены мертвыми; Interfax – Россиянка ранена в результате стрельбы в Кракове; Interfax – Посольство РФ в Польше выясняет, пострадали ли россияне при стрельбе в Кракове
Dziennikarz, felietonista, autor książek o Ukrainie, przewodnik i komentator wydarzeń związanych z Ukrainą oraz relacjami polsko-ukraińskimi.
Certyfikowany przewodnik po Odessie, odeskich katakumbach, ukraińskiej Besarabii i Kijowie. Autor licznych publikacji poświęconych historii, kulturze i współczesności Ukrainy, z których część została przetłumaczona na język ukraiński i wydana na Ukrainie. W 2020 roku otrzymał z rąk mera Odessy honorowy tytuł ambasadora miasta w Polsce.
24 lutego 2022 roku, w dniu rozpoczęcia pełnoskalowej rosyjskiej inwazji na Ukrainę, przebywał w Odessie. Pozostał tam przez kolejne miesiące, angażując się w koordynację pomocy humanitarnej i relacjonując przebieg wojny dla polskich mediów. Swoje doświadczenia z tego okresu opisał w książce „Odessa 4.5.0.”.
W Nowinach Wschodnich publikuje artykuły i komentarze dotyczące wojny rosyjsko-ukraińskiej, rosyjskiej propagandy i dezinformacji, historii Ukrainy, ze szczególnym uwzględnieniem Odessy, a także relacji polsko-ukraińskich i zmieniających się nastrojów społecznych.
Współpracuje z ukraińskimi redakcjami i portalami informacyjnymi, a także występuje w polskich mediach jako komentator spraw ukraińskich.
Co sądzisz o tym materiale?
Dołącz do rozmowy. Komentarze powinny odnosić się do tematu artykułu.
Napisz komentarz