Co wspólnego ma benedyktyńskie opactwo w Tyńcu z Ukrainą? Okazuje się, że znacznie więcej, niż mogłoby się wydawać. Jako przewodnik oprowadzający turystów po tym wyjątkowym miejscu nie tylko opowiadam o jego bogatej historii, ale również staram się odkrywać ją na nowo, poszerzając swoją wiedzę o wątki związane z moimi zainteresowaniami i pasjami. Za murami jednego z najstarszych i najważniejszych ośrodków monastycznych w Polsce kryją się bowiem opowieści o wschodnich najazdach, rosyjskim imperializmie, a także o współczesnej misji benedyktynów na Ukrainie. To historia, która nie tylko łączy dwa kraje, ale również pokazuje, że duchowość i solidarność nie znają granic.
Opactwo benedyktynów w Tyńcu (fot. Borys Tynka)
„Tego się nie spodziewaliście?” – historia, która zaskakuje turystów
„Tego się nie spodziewaliście?” – te słowa, rzucane czasami przeze mnie podczas oprowadzania wycieczki turystów po tynieckim wzgórzu, potrafią całkowicie zmienić perspektywę zwiedzających. Większość turystów przyjeżdża tutaj, aby zobaczyć słynne najstarsze opactwo w Polsce, poznać jego historię, podziwiać architekturę i poczuć niezwykłą atmosferę miejsca górującego nad Wisłą. Tyniec wzak kojarzy się przede wszystkim z początkami polskiego monastycyzmu, tradycją łacińską i benedyktyńskim hasłem Ora et labora – módl się i pracuj.
Nie bez powodu. To miejsce naprawdę wyjątkowe. I równocześnie niezwykle intrygujące. Opactwo w Tyńcu należy do najstarszych ośrodków benedyktyńskich w Polsce. Jego początki tradycyjnie wiąże się z fundacją Kazimierza Odnowiciela w 1044 roku, choć dokładna data powstania klasztoru pozostaje przedmiotem badań historyków. Wzgórze, wapienne skały i rozległa panorama doliny Wisły tworzą przestrzeń, która robi wrażenie niezależnie od pory roku.
Mam przyjemność oprowadzać turystów po tym niezwykłym miejscu. I właśnie podczas takich spotkań przekonuję się, że historia opactwa może być znacznie ciekawsza, kiedy wyjdziemy poza najbardziej oczywiste fakty. Jako przewodnik staram się pokazywać nie tylko zabytki, ale również konteksty, które pozwalają lepiej zrozumieć ich znaczenie.
Dla mnie, osoby od lat zajmującej się Ukrainą, jej historią i kulturą, związki z nią i szeroko rozumianym chrześcijańskim Wschodem są szczególnie interesującym wątkiem. Okazuje się bowiem, że tynieckie mury kryją opowieść, która prowadzi nas znacznie dalej niż do granic dzisiejszej Polski.
Od tatarskich najazdów do rosyjskiego imperializmu
Kiedy stoimy na dziedzińcu opactwa i patrzymy na kościół, opatówkę, pozostałości po potężnych murach obronnych i biegnącą pod nimi Wisłę, warto cofnąć się wyobraźnią do XIII wieku. Tyniec nie był wówczas wyłącznie miejscem modlitwy. Jego położenie na wysokim wapiennym wzgórzu nad Wisłą miało ogromne znaczenie strategiczne. Naturalne ukształtowanie terenu, bliskość przeprawy przez rzekę, ważny szlak handlowy i sąsiedztwo Krakowa sprawiały, że klasztor mógł pełnić również funkcje obronne.
W 1260 roku opactwo zostało splądrowane i spalone podczas najazdu tatarskiego. Wojska mongolskie, które pustoszyły wówczas ziemie polskie, wcześniej przetaczały się przez obszary dzisiejszej Ukrainy. To jeden z pierwszych momentów, w których historia Tyńca łączy się z dramatycznymi wydarzeniami rozgrywającymi się na wschodzie Europy.
To nie były ostatnie zniszczenia, jakie dotknęły klasztor. Kolejny dramat przyniosła konfederacja barska. W latach 1771–1772 tynieckie wzgórze zostało przekształcone w silnie ufortyfikowaną twierdzę konfederatów. Klasztorne mury, bastiony i umocnienia ziemne stały się częścią systemu obronnego, który miał zabezpieczać dostęp do Krakowa.
W maju 1771 roku rosyjskie wojska pod dowództwem Aleksandra Suworowa zaatakowały Tyniec, jednak konfederaci odparli natarcie. Walki o wzgórze trwały jeszcze przez kolejne miesiące. Doprowadziły do poważnych zniszczeń zabudowań klasztornych.
Wojna pozostawiła po sobie bolesne ślady. Uszkodzone budynki wymagały odbudowy, a część pomieszczeń trzeba było odtworzyć niemal od podstaw. Z czasem opactwo odzyskało dawny charakter, ale jego losy potoczyły się dalej w cieniu rozbiorów. W 1816 roku władze austriackie dokonały kasaty klasztoru. Benedyktyni powrócili do Tyńca dopiero w 1939 roku, a właściwa odbudowa kompleksu rozpoczęła się po II wojnie światowej.
Podczas zwiedzania lubię zwracać uwagę na tę wielowarstwowość historii. Dzisiejszy Tyniec nie jest po prostu średniowiecznym klasztorem, który szczęśliwie przetrwał kolejne stulecia. To miejsce wielokrotnie niszczone, odbudowywane i odzyskujące swoją funkcję. W pewnym sensie jest symbolem odradzania się po katastrofach.
Dla polskiego turysty opowieść o rosyjskich wojskach oblegających Tyniec jest częścią historii konfederacji barskiej. Dla osoby interesującej się Ukrainą pojawia się jednak dodatkowy kontekst. Rosyjskie imperium, które w XVIII wieku walczyło z konfederatami, przez kolejne stulecia konsekwentnie dążyło do podporządkowywania sobie sąsiednich narodów i terytoriów. Dzisiejsza rosyjska agresja na Ukrainę nie jest zatem zjawiskiem pozbawionym historycznych korzeni.
Nie oznacza to oczywiście, że wydarzenia XVIII wieku można utożsamiać z obecną wojną. Pokazują jednak długą historię rosyjskiej polityki imperialnej i jej konsekwencji dla narodów Europy Środkowo-Wschodniej.
Benedyktyni wracają na Ukrainę – niezwykła misja ze Lwowa
Najbardziej zaskakujący dla wielu zwiedzających jest jednak fakt, że Tyniec nie jest wyłącznie świadkiem dawnych wydarzeń. Historia związków opactwa z Ukrainą pisze się również dzisiaj.
W marcu 2021 roku polscy benedyktyni, wśród których byli mnisi związani z Tyńcem i Lubiniem, przybyli do Lwowa. Ich zadaniem było wsparcie powstającej wspólnoty benedyktyńskiej i posługi przy nowym klasztorze sióstr benedyktynek w podlwowskiej Sołonce. 19 marca 2021 roku poświęcono tam kościół pw. św. Benedykta oraz klasztor.
Było to wydarzenie o szczególnym znaczeniu dla Kościoła katolickiego na Ukrainie. Po dziesięcioleciach komunistycznych prześladowań i niemal całkowitym zniszczeniu życia kontemplacyjnego w okresie sowieckim odradzała się tradycja, która przez stulecia była częścią religijnego krajobrazu tych ziem.
Warto podkreślić, że nie była to próba przeniesienia polskiego modelu monastycznego na Ukrainę. Chodziło o wsparcie odradzającej się wspólnoty i przywrócenie obecności benedyktyńskiej w kraju, w którym historia chrześcijaństwa ma niezwykle bogaty i wielonarodowy charakter.
Dla mnie to szczególnie ważne, ponieważ Lwów jest miastem, w którym historia Polski i Ukrainy od wieków przeplata się na wielu płaszczyznach. Obecność benedyktynów z polskich opactw jest kolejnym przykładem tego, że wspólne dziedzictwo może być fundamentem współpracy, a nie powodem do sporów.
Kiedy klasztor staje się schronieniem przed wojną
Kilka miesięcy po rozpoczęciu działalności nowej wspólnoty wydarzyło się coś, czego nikt nie mógł przewidzieć. 24 lutego 2022 roku Rosja rozpoczęła pełnoskalową inwazję na Ukrainę. Dla wielu mieszkańców kraju oznaczało to konieczność natychmiastowej ucieczki z domów. Ludzie opuszczali bombardowane miasta, pozostawiając dorobek całego życia, często nie wiedząc, czy kiedykolwiek będą mogli wrócić.
W tej sytuacji klasztor w Sołonce otrzymał zupełnie nową misję. Benedyktynki otworzyły drzwi swojej klauzury dla osób uciekających przed wojną. Miejsce przeznaczone dotychczas przede wszystkim do modlitwy i życia kontemplacyjnego stało się schronieniem dla uchodźców wewnętrznych.
W kwietniu 2022 roku w klasztorze przebywało ponad sto osób. Wśród nich były dzieci, kobiety, osoby starsze, a także siostry benedyktynki, które musiały opuścić Żytomierz, zagrożony rosyjskimi bombardowaniami.
W grudniu 2022 roku podawano już, że przez klasztor przewinęło się ponad 700 uchodźców. Wsparcia siostrom udzielali mnisi z Tyńca i Lubinia. Klasztor zapewniał nie tylko dach nad głową i posiłki. Był również miejscem, w którym ludzie mogli odzyskać poczucie bezpieczeństwa, otrzymać wsparcie duchowe i po prostu przez chwilę poczuć się jak w domu.
Szczególnie poruszające są relacje dotyczące dzieci biegających po klasztornym wirydarzu. W miejscu, w którym dotychczas dominowała cisza i skupienie, pojawił się gwar najmłodszych. Dla zakonnic oznaczało to ogromną zmianę codziennego życia, ale również możliwość niesienia pomocy tym, którzy najbardziej jej potrzebowali.
Jest w tym coś niezwykle symbolicznego. Klasztor, który przez wieki był miejscem odosobnienia, otworzył się na ludzi uciekających przed wojną. Benedyktyńska gościnność przestała być wyłącznie elementem duchowej tradycji. Stała się konkretnym działaniem.
Tyniec również pomagał Ukrainie
Warto przy tym podkreślić, że pomoc Ukrainie nie ograniczała się do działalności mnichów, którzy wyjechali do Lwowa. Po rozpoczęciu rosyjskiej inwazji zaangażowało się w nią również samo opactwo w Tyńcu. Już w marcu 2022 roku tyniecka wspólnota organizowała zbiórkę darów i przygotowywała transport humanitarny do Lwowa. Część zgromadzonych produktów, w tym lekarstwa, środki medyczne i artykuły potrzebne dzieciom, miała trafić bezpośrednio do benedyktyńskiej placówki, w której posługiwał ojciec Leopold. Tyniecka parafia włączyła się również w organizowanie pomocy dla ukraińskich uchodźców przebywających w Polsce. Był to bardzo konkretny przykład solidarności z napadniętym krajem. Benedyktyńska zasada gościnności i służby drugiemu człowiekowi znalazła wówczas praktyczne zastosowanie – zarówno po polskiej, jak i ukraińskiej stronie granicy.
Tyniec – miejsce, które uczy patrzeć szerzej
Dlaczego podczas oprowadzania po Tyńcu czasami poruszam te wątki? Ponieważ uważam, że dobry przewodnik nie powinien ograniczać się do przekazywania dat, nazwisk i informacji architektonicznych. Oczywiście wiedza historyczna jest fundamentem oprowadzania. Bez niej nie da się zrozumieć, dlaczego powstało dane miejsce, jaką pełniło funkcję i dlaczego przetrwało do naszych czasów. Ale równie ważne jest umiejętne pokazanie jego znaczenia w szerszym kontekście.
Tyniec jest pod tym względem miejscem wyjątkowym. Można tu opowiadać o początkach państwa polskiego, średniowiecznym monastycyzmie, architekturze romańskiej i gotyckiej, renesansowych przebudowach, baroku, konfederacji barskiej, rozbiorach i odbudowie klasztoru. Można mówić o kulturze, sztuce, rękopisach, bibliotece i wielowiekowej tradycji benedyktyńskiej.
Ale można również opowiedzieć o Ukrainie. O dawnych związkach chrześcijańskiego Wschodu i Zachodu. O rosyjskim imperializmie, który przez stulecia odciskał swoje piętno na historii tej części Europy. I wreszcie o współczesnej solidarności, która nie kończy się na deklaracjach, lecz przybiera postać konkretnych działań.
Dla mnie, jako przewodnika i osoby od lat zajmującej się Ukrainą, możliwość łączenia tych dwóch światów jest szczególnie cenna. Tyniec nie jest przecież jedynie pięknym zabytkiem położonym kilkanaście kilometrów od centrum Krakowa. To żywe opactwo, w którym historia, wiedza, duchowość i współczesność tworzą niezwykłą całość.
Następnym razem, kiedy odwiedzicie tynieckie wzgórze, spójrzcie nie tylko na Wisłę, romańskie i gotyckie relikty czy potężne mury obronne. Pomyślcie również o Lwowie i Sołonce. O zakonnikach i zakonnicach, którzy kilka lat temu rozpoczęli tam nowy rozdział benedyktyńskiej historii, a po rosyjskiej inwazji otworzyli swoje drzwi dla ludzi potrzebujących pomocy.
Bo Tyniec to nie tylko historia Polski. To także część znacznie większej, europejskiej opowieści o wierze, kulturze, przetrwaniu i solidarności.
I właśnie dlatego warto tu przyjechać. Nie tylko po to, żeby zobaczyć wyjątkowe miejsce, ale również po to, żeby lepiej zrozumieć historię, która wciąż trwa.
Źródła: Kraków.pl – Opactwo oo. Benedyktynów w Tyńcu; Dzieje Krakowa – Wiek XVIII 1751-1775; Via Benedictina – Historia opactwa w Tyńcu; Zabytek.pl – Tyniec – zespół opactwa Benedyktynów; Archiwum Narodowe w Krakowie – Konfederaci barscy w Krakowie; Opactwo Benedyktywnów w Lubiniu – Poświęcenie kościoła i klasztoru we Lwowie-Sołonce; Vatican News – Ukraina: poświecenie klasztoru benedyktynek we Lwowie; Vatican News – Ukraina: mniszki benedyktynki otworzyły klasztor dla uchodźców; Misyjne.pl – Lwów: jak benedyktynki i benedyktyni pomagają uchodźcom; Parafia tyniecka – Pomoc Ukrainie-nowe informacje; Parafia tyniecka – Transport humanitarny do Lwowa
Dziennikarz, felietonista, autor książek o Ukrainie, przewodnik i komentator wydarzeń związanych z Ukrainą oraz relacjami polsko-ukraińskimi.
Certyfikowany przewodnik po Odessie, odeskich katakumbach, ukraińskiej Besarabii i Kijowie. Autor licznych publikacji poświęconych historii, kulturze i współczesności Ukrainy, z których część została przetłumaczona na język ukraiński i wydana na Ukrainie. W 2020 roku otrzymał z rąk mera Odessy honorowy tytuł ambasadora miasta w Polsce.
24 lutego 2022 roku, w dniu rozpoczęcia pełnoskalowej rosyjskiej inwazji na Ukrainę, przebywał w Odessie. Pozostał tam przez kolejne miesiące, angażując się w koordynację pomocy humanitarnej i relacjonując przebieg wojny dla polskich mediów. Swoje doświadczenia z tego okresu opisał w książce „Odessa 4.5.0.”.
W Nowinach Wschodnich publikuje artykuły i komentarze dotyczące wojny rosyjsko-ukraińskiej, rosyjskiej propagandy i dezinformacji, historii Ukrainy, ze szczególnym uwzględnieniem Odessy, a także relacji polsko-ukraińskich i zmieniających się nastrojów społecznych.
Współpracuje z ukraińskimi redakcjami i portalami informacyjnymi, a także występuje w polskich mediach jako komentator spraw ukraińskich.
Co sądzisz o tym materiale?
Dołącz do rozmowy. Komentarze powinny odnosić się do tematu artykułu.
Napisz komentarz