Piszę to 5 listopada. Ma to dla mnie duże znaczenie emocjonalne. Ten dzień jest rocznicą czynu samospalenia dokonanego przez byłego bojownika UPA. Wasyl Makuch podpalił się dokładnie 58 lat temu. Protestował przeciwko inwazji Rosji na Czechosłowację i przeciwko rusyfikacji Ukrainy. Dzięki pracy znakomitych historyków Petra Blažka oraz Łukasza Kamińskiego można się zapoznać z niezwykłym czynem człowieka, który po wyjściu z więzienia powinien szukać spokoju, zapewnienia bytu rodzinie. A wybrał śmierć. Śmierć, by otworzyć oczy innym, by wzbudzić sumienia. Muszę przyznać, że wiedza o Makuchu była wiele lat temu dla mnie sporym szokiem. O UPA jak każdy Polak nie mam dobrego zdania, stąd wiedza przebijała się do mnie powoli. A jednak to nikt inny, a były partyzant z UPA poświęcił życie w spektakularny sposób, by zaprotestować przeciwko rosyjskiej napaści na Czechosłowację. Zrobił to w myśl zasady non violence, ale tej w najbardziej szokującej formie. Czasem warto wyjść ze swojej bańki i sprawdzić jak się ma wiedza nabyta z wielu książek, w których zabrakło tej jednej. Zabrakło, ponieważ nikt jej jeszcze nie napisał. Teraz jest, warto skorzystać.
Nie mi oceniać zasadność jego czynu. Można się z nim nie zgadzać, można mieć różne poglądy. Jednak Makuch wykazał się niezaprzeczalnym heroizmem i udowodnił miłość do ojczyzny oraz wolności. W Polsce w takim samym proteście niemal dwa miesiące wcześniej podpalił się były żołnierz AK, Ryszard Siwiec. I o ile Siwiec jest znany dość dobrze w Polsce, o tyle Makuch w Ukrainie bardzo mało. Kim był ów Ukrainiec i upowiec?
Źródło: janpalach.cz / Wasyl Makuch, 1927- 1968
O trzech postaciach – Czechu, Polaku i Ukraińcu pisałem już w styczniu tego roku. Zainteresowani mogą sięgnąć do tego artykułu – naciśnij TUTAJ.
Od walki z bronią w ręku do sowieckiego łagru
Wasyl Makuch urodził się w 1927 roku w miejscowości Karów na Lwowszczyźnie. Wieś ta leży dziś na polsko-ukraińskim pograniczu. Był, jak każdy w tym czasie, polskim obywatelem. Jego rodzice mieli aż ośmioro dzieci, którym przekazywali patriotyczne wychowanie. Jego starsi bracia i siostra byli znani w okolicy jako działacze ukraińscy.
Makuch, osiągnąwszy 17 lat, w 1944 roku wstąpił do Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), gdzie posługiwał się pseudonimem „Mykoła”. Walczył przeciwko wojskom rosyjskim na terenie zachodniej Ukrainy. W lutym 1946 roku, podczas jednego z licznych w tym czasie starć z rosyjskimi wojskami, został postrzelony w nogę. Jego oddział się wycofał, on zaś szukał schronienia u polskiego chłopa. Niedługo po tym rosyjski patrol znalazł go osłabionego i zakrwawionego. Szukanie pomocy w polskim domu nie było dobrym pomysłem w tym czasie. Polacy byli obserwowani i deportowani do Polski lub do obozów na dalekiej północy Rosji. Mimo to nie ma dowodów, by polski chłop go wydał. Makucha złapano raczej podczas rutynowych przeszukiwań możliwych miejsc ukrycia.
Po błyskawicznym procesie wyrokiem rosyjskiego sądu wojskowego Makuch został skazany na 10 lat prac przymusowych w obozach oraz na 5 lat pozbawienia praw obywatelskich i konfiskatę majątku. Swoją karę odbywał w systemie łagrowym na Syberii oraz w Mordowii. Jest pewne, że jak większość ukraińskich więźniów w obozie żył z Polakami, niedawnymi wrogami. Wielu Ukraińców i Polaków już w 1945 roku zrozumiało, a inni dopiero w obozach, że tylko trzymając się razem mają szanse na przeżycie. I tak robili. Polacy i Ukraińcy w obozach pomagali sobie, a w przypadku konieczności nawet likwidowali konfidentów. Zasadą było, że jeśli konfidentem był Ukrainiec, to zajmowali się nim Ukraińcy. Jeśli Polak – zajmowali się nim Polacy. Chodziło o uniknięcie oskarżeń o nienawiść na tle narodowościowym, ponieważ byłoby to zabójcze dla więźniów. Jak wyglądało „zajmowanie się”? Najpierw więzień otrzymywał ostrzeżenie. Jeśli nie reagował i nadal donosił, spotykał go „wypadek”. Najczęściej śmiertelny.
Zrusyfikowane Dnipro i walka o duszę narodu
Po odbyciu pełnego wyroku Makuch został zwolniony w 1956 roku. Jak wszyscy byli więźniowie narodowości ukraińskiej otrzymał administracyjny zakaz powrotu do zachodniej Ukrainy, w związku z czym osiedlił się w Dnipro, na wschodzie kraju. Polacy zwalniani z łagrów też mieli zakaz wyjazdu na zachodnią Ukrainę. Jeśli nie udało im się uzyskać zgody na wyjazd do Polski, to często kierowali się do Żytomierza i okolic, gdzie mimo rosyjskiego ludobójstwa nadal żyła wielotysięczna polska społeczność.
Siostra Wasyla Makucha, Paraska, tak opisywała stan brata i jego nastawienie po powrocie z wieloletniego uwięzienia:
„Mimo wyniszczenia fizycznego pracą w sowieckich łagrach, jego duch pozostał niezłamany. Pamiętam, jak bardzo bolała go codzienna obserwacja wschodniej Ukrainy, w której po powrocie zakazano mu posługiwać się ojczystym językiem, co traktował jako systematyczne mordowanie duszy własnego narodu”.
W Dnipro Makuch podjął pracę fizyczną i założył rodzinę z Lidią, którą poznał podczas zesłania. W domu rodzina posługiwała się językiem ukraińskim, co w zrusyfikowanym środowisku miasta wywoływało systematyczne konflikty z rządzącymi nim Rosjanami. Dnipro w tym czasie było już od wielu lat poddane systemowej rusyfikacji. Ukraińskie elity wymordowano lub wywieziono w inne miejsca w Rosji, zaś na ich miejsce przywożono wyłącznie rosyjskojęzycznych nauczycieli, urzędników i kadrę zarządzającą do zakładów. Jeśli ktoś myślał o studiach, musiał podjąć naukę w języku rosyjskim. W związku z tym język ukraiński spotykało się w nielicznych szkołach. Tak wynaradawiano całą Ukrainę. Oczywiście Ukraińcy nadal stanowili większość mieszkańców, ale byli zastraszeni i starali się nie narażać Rosjanom.
Razem z żoną Wasyl Makuch doczekał się dwójki dzieci: córki Olhy i syna Wołodymyra. W ich domu rozmawiało się tylko po ukraińsku. Pielęgnowano ukraińską kulturę i język. Czytano na głos ukraińską literaturę. Dzieci miały przez to trudności. W szkole nazywano je już w latach sześćdziesiątych „banderowcami”. W Polsce to określenie zdobyło popularność dopiero po wielu latach, wskutek ciągłej pracy rosyjskich kolaborantów. W Dnipro za to było to ważne. Dzieci prześladowano za ukraiński język, były wyszydzane, a organizowali to rosyjscy nauczyciele. W atmosferze strachu, jaki panował w krajach okupowanych przez Rosję, nik nie brał w obronę krzywdzonych zwykłych ludzi.
Płomienie na Chreszczatyku i zemsta KGB
5 listopada 1968 roku, w przeddzień państwowych obchodów rocznicy rewolucji październikowej, Makuch przyjechał do Kijowa. Miał wszystko zaplanowane. Przygotowywał się do tego czynu od minimum dwóch miesięcy. Na głównej ulicy miasta, Chreszczatyku przy domu nr 27, niedaleko od Bessarabskiego Rynku, oblał ubranie benzyną i podpalił się.
Naoczni świadkowie zdarzenia relacjonowali przebieg wydarzeń:
„Płonący Makuch wywołał absolutny wstrząs, biegnąc w płomieniach i krzycząc: »Precz z komunistycznymi kolonizatorami!« oraz »Sława Ukrainie!«, a także »Precz z okupantami Czechosłowacji!«”.
Wasyl Makuch zmarł 6 listopada 1968 roku w kijowskim szpitalu w wyniku poparzeń obejmujących 70% powierzchni ciała. Po jego śmierci Rosjanie natychmiast podjęli działania mające na celu ukrycie informacji o proteście oraz – w myśl zasady, że otoczenie jest też winne – represjonowano rodzinę Wasyla Makucha. Funkcjonariusze KGB rozpoczęli śledztwo, starając się powiązać czyn Makucha z rzekomym spiskiem. Siostrzenica Makucha, Jarosława, opisała metody działań operacyjnych służb bezpośrednio po tragedii:
„Funkcjonariusze wtargnęli do domów jego krewnych, przewracając wszystko do góry nogami w poszukiwaniu rzekomych nacjonalistycznych spisków, literatury czy powiązań z zagranicą”.
Źródło: janpalach.cz / Wasyl Makuch z rodziną
Główne uderzenie służb i machiny propagandowej spadło na najbliższą rodzinę. Zostali objęci stałą inwigilacją, a Lidia Makuch była wzywana na przesłuchania. Represje miały również wymiar społeczny, polegający na izolacji i otwartym nękaniu. W relacjach historycznych i wspomnieniach rodziny odnotowano skutki tych działań:
„Zamiast współczucia, natychmiast po tragedii spotkały ją brutalne przesłuchania ze strony KGB. Władze dążyły do całkowitego wymazania pamięci o jej mężu, a dzieci Makucha były w szkole poddawane szykanom i wyzywane od »banderowców« przez zindoktrynowane otoczenie”.
Mąż siostry Wasyla opowiedział, że jego żona Paraska Osmylovska została wezwana na przesłuchanie 7 listopada. Tam ją torturowano. Po zwolnieniu miała poranione od bicia płuca, pluła krwią. Zmarła dwa lata później w wyniku powikłań.
Mostek dla pieszych w Pradze, nazwany imieniem Wasyla Makucha. Autor: Fotonauta, źródło: Wikimedia commons
Poznając historię kolejnego człowieka, który dokonał samospalenia (wcześniej, lata temu był Ryszard Siwiec, Jak Palach i inni Czesi), byłem jak zwykle nie tylko zaciekawiony, ale i targany emocjami. Nie jest łatwo zapoznawać się z biografią kogoś, kto zginął. A kogoś, kto zginął niewątpliwie męczeńską śmiercią poprzez dokonanie samospalenia – szczególnie trudno. Tacy ludzie jak Wasyl Makuch chcieli wstrząsnąć sumieniami, pobudzić opór. Nie udało im się to, choć o czynach zaczęto mówić. Po latach. Zarówno w przypadku Makucha, jak i Siwca ich historia została poznana dopiero po odzyskaniu wolności przez nasze kraje. Niestety o Makuchu nadal jest mało informacji w Ukrainie. Wydaje się być bardziej znany w Czechach, gdzie poświęca się mu dużo uwagi przy kolejnych rocznicach związanych z rosyjską napaścią w 1968 roku. W Pradze jest mostek nazwany imieniem Makucha, nosi nazwę “Makuchova Lavka” i mieści się w dzielnicy Praga 10. Co roku 5 listopada o godzinie 15.30 (w Ukrainie jest 16.30, o tej godzinie Makuch się podpalił) odbywa się przy niej spotkanie, na którym jest wspominany, są składane kwiaty, mówi się o jego czynie. Także w miejscu narodzin czeskiej Żywej Pochodni, Jana Palacha we Všetatach w tamtejszym muzeum prezentowana jest postać Wasyla Makucha. Czesi pamiętają. Jest paradoksem, że tablica pamiątkowa w Kijowie ku czci Makucha powstała przy sporej inicjatywie Czechów. Czy tak powinno być, że obcy bardziej dbają o pamięć wspólnego choćby – bohatera? Wytłumaczeniem, ale nie usprawiedliwieniem jest to, że Rosjanie dbali by pamięć o Makuchu zaginęła. Jednak od uzyskania niepodległości, minęło kilkadziesiąt już lat. Ukraińcy mówią o stworzeniu Panteonu. Czyż ten człowiek nie zasługuje na umieszczenie go w nim? Czy ofiara z życia, kiedy inni starali się żyć wygodnie nie powinna być doceniona? Wasyl Makuch nadal czeka.
Drodzy Ukraińcy, trochę wstyd. Zmieńcie to.
Działacz opozycji antykomunistycznej w latach osiemdziesiątych XX wieku. Brał udział w podziemnej działalności wydawniczej – drukował i kolportował ulotki oraz uczestniczył w demonstracjach. W latach 1985–1986 był współorganizatorem audycji podziemnego Radia „Solidarność”. Od 1986 roku związany z Ruchem „Wolność i Pokój”. Za działalność opozycyjną był wielokrotnie represjonowany – karany grzywnami i aresztem.
Po 1989 roku pracował w sektorze prywatnym. Zajmuje się badawczo historią polskiej i czechosłowackiej opozycji antykomunistycznej. Jest współautorem książki oraz licznych artykułów naukowych i publicystycznych. Publikuje teksty o tematyce historycznej, społecznej i międzynarodowej, w tym dotyczące Ukrainy, m.in. na portalach LCA.pl oraz Fundacji „Wolność i Pokój”. Od 2014 roku aktywnie działa jako wolontariusz, wspierając Ukrainę oraz inicjatywy pomocowe.
Za działalność na rzecz wolności i niepodległości Polski został odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności (2016), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2022) oraz Medalem Pro Patria (2025)
Co sądzisz o tym materiale?
Dołącz do rozmowy. Komentarze powinny odnosić się do tematu artykułu.
Napisz komentarz