Recep Tayyip Erdoğan próbuje utrzymać Turcję na kursie wyznaczanym przez zmienne wiatry geopolityki, wiejące z różnych stron: od Zachodu, przez Rosję, po Bliski Wschód. Umiejętnie wykorzystując napięcia i rywalizację mocarstw, Ankara dąży do umocnienia pozycji samodzielnego centrum siły, starając się nie uzależniać od żadnego z głównych aktorów międzynarodowej sceny. Jednak podczas gdy turecka dyplomacja zręcznie dostosowuje żagle do zmieniających się kierunków politycznych wiatrów, sytuacja wewnętrzna kraju staje się coraz bardziej niepokojąca. Międzynarodowej elastyczności towarzyszą bowiem narastający kryzys demokracji, osłabienie instytucji państwa prawa i coraz silniejsza koncentracja władzy w rękach prezydenta.
Impulsem do napisania tego tekstu stał się raport Komisji Europejskiej dotyczący Turcji, opublikowany 4 listopada 2026 roku. Bruksela zwróciła w nim uwagę na pogłębiający się dystans między deklarowanym przez Ankarę celem integracji europejskiej a stanem demokracji, praworządności i wolności obywatelskich. Wskazała między innymi na nasilające się działania prawne wobec wybranych przedstawicieli władz lokalnych, opozycji i organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Ankara odrzuciła tę ocenę jako stronniczą i niesprawiedliwą. Spór ten ponownie postawił pytanie o rzeczywisty kierunek tureckiej polityki.
Marcelina Szumer-Brysz, polska dziennikarka i reporterka specjalizująca się w tematyce tureckiej, w książce Wróżąc z fusów proponuje spojrzeć na politykę Recepa Tayyipa Erdoğana przez pryzmat gry w piłkę – z jej zmiennością, taktycznymi zwrotami i nieprzewidywalnością kolejnych rozstrzygnięć. Spróbujmy jednak przyjąć nieco inną perspektywę i odczytać turecką politykę przez meteorologię Bosforu. W Stambule nie wystarczy sprawdzić temperatury czy prognozy pogody. Trzeba wiedzieć, skąd wieje wiatr. Każdy ma tu własną nazwę, kierunek i charakter. Yıldız wieje z północy i przynosi chłód, Poyraz – z północnego wschodu, chłodny i niekiedy gwałtowny, Lodos – z południowego zachodu, ciepły, ale potrafiący przynieść sztormową pogodę, a Karayel – z północnego zachodu, często zwiastując ochłodzenie. Kıble niesie ciepłe i wilgotne powietrze z południa, Keşişleme – ciepłe i suche z południowego wschodu. Gündoğusu wieje ze wschodu, przynosząc chłodniejsze i suche powietrze, Günbatısı – z zachodu, zwykle cieplejsze i wilgotniejsze, natomiast Meltem jest charakterystycznym sezonowym wiatrem północno-zachodnim we wschodniej części Morza Śródziemnego. Wiatry zmieniają oblicze morza, wpływają na żeglugę i codzienny rytm miasta. Bosfor żyje pod ich nieustannym naporem, a żaden z nich nie ma monopolu na pogodę.
Podobnie jest ze współczesną Turcją. To państwo funkcjonujące na przecięciu rozbieżnych interesów: między Wschodem a Zachodem, zobowiązaniami wynikającymi z członkostwa w NATO a pragmatycznymi relacjami z Rosją, europejskimi aspiracjami a bliskowschodnią rzeczywistością. Do tego dochodzą ambicje regionalnego przywództwa, napięcia polityczne i gospodarcze oraz coraz wyraźniejsza sprzeczność między międzynarodową pozycją Ankary a stanem jej instytucji demokratycznych.
Lodos – wiatr silnej władzy
W tureckiej polityce odpowiednikiem Lodosu jest Recep Tayyip Erdoğan – silny, nieprzewidywalny i zdolny do gwałtownych zwrotów. Od ponad dwóch dekad pozostaje centralną postacią życia politycznego kraju. Pod jego rządami Turcja rozwinęła ambicje mocarstwowe, wzmocniła przemysł obronny i zwiększyła aktywność na arenie międzynarodowej.
Ta polityczna siła ma jednak swoją cenę. Koncentracja władzy w rękach prezydenta, osłabienie niezależnych instytucji i presja wywierana na przeciwników politycznych stały się trwałymi elementami tureckiego systemu. Erdoğan chce być nie tylko przywódcą państwa, lecz także architektem jego nowej pozycji międzynarodowej. Pytanie brzmi, czy system oparty na tak silnej personalizacji władzy będzie odporny na zmianę politycznego wiatru.
Poyraz – chłodny wiatr opozycji
Poyraz wieje z północnego wschodu. Jest chłodny, porywisty i potrafi w krótkim czasie zmienić stan morza. W tureckiej polityce jego odpowiednikiem jest opozycja, która podczas wyborów samorządowych w 2024 roku pokazała, że dominacja obozu Erdoğana nie jest niepodważalna. Republikańska Partia Ludowa (CHP) zdobyła wówczas 37,8 proc. głosów w skali kraju, wyprzedzając rządzącą AKP, która uzyskała 35,5 proc.
Szczególne znaczenie ma Stambuł – nie tylko gospodarcze serce kraju, lecz także symboliczna przestrzeń walki o jego polityczną przyszłość. Ekrem İmamoğlu, burmistrz miasta i jeden z najważniejszych polityków opozycji, stał się poważnym rywalem prezydenta. Został zatrzymany 19 marca 2025 roku, kilka dni przed planowanym wskazaniem go przez CHP jako kandydata w przyszłych wyborach prezydenckich. Human Rights Watch uznała to zatrzymanie za politycznie motywowany atak na opozycję.
Sprawa İmamoğlu nie jest już tylko konfliktem dwóch polityków. Stała się symbolem pytania, czy tureccy wyborcy nadal mają realną możliwość wyboru politycznej alternatywy. W listopadzie 2026 roku europejscy przedstawiciele instytucji monitorujących demokrację lokalną nadal wskazywali na problem przedłużającego się aresztu tymczasowego wybranych samorządowców, w tym burmistrza Stambułu [5].
Karayel – chłodny front demokracji
Karayel zapowiada ochłodzenie. W politycznym krajobrazie Turcji symbolizuje problemy z praworządnością, niezależnością sądownictwa i wolnością mediów.
Właśnie w tym kontekście należy odczytywać najnowszą ocenę Komisji Europejskiej. Bruksela wskazuje na oddalanie się Turcji od demokratycznych standardów, które powinny stanowić podstawę jej europejskich aspiracji. W raporcie z 4 listopada podkreślono, że działania prawne wobec wybranych przedstawicieli władz lokalnych, opozycji i społeczeństwa obywatelskiego nasilają się, a rozbieżność między deklarowanym celem członkostwa w UE a rzeczywistym stanem kryteriów politycznych jeszcze się pogłębiła.
Powstaje zasadnicza sprzeczność: Turcja chce pozostać strategicznym partnerem Europy, korzystać z jej rynków i współpracować w dziedzinie bezpieczeństwa, a jednocześnie coraz bardziej oddala się od wartości stanowiących fundament europejskiego projektu. Członkostwo w NATO i status państwa kandydującego do Unii nie zastępują demokratycznych instytucji ani nie zwalniają z obowiązku przestrzegania zasad państwa prawa.
Gündoğusu – wschodni wiatr i rosyjski kierunek
Gündoğusu to wiatr ze wschodu. W polityce zagranicznej Turcji przypomina o szczególnie złożonych relacjach z Rosją.
Ankara pozostaje członkiem NATO, uznaje suwerenność i integralność terytorialną Ukrainy, rozwija z nią współpracę w dziedzinie obronności i stosuje postanowienia konwencji z Montreux dotyczące żeglugi przez cieśniny tureckie. Jednocześnie nie przyłączyła się do unijnych sankcji wobec Moskwy, utrzymuje rozległe kontakty gospodarcze z Rosją i stara się zachować pozycję pośrednika w rozmowach dotyczących wojny. Komisja Europejska odnotowuje zarówno brak zbieżności Turcji z unijnymi sankcjami, jak i jej działania na rzecz ograniczania obchodzenia restrykcji przez tureckie terytorium.
Nie jest to przypadkowa niekonsekwencja, lecz świadoma strategia. Turcja chce maksymalizować własne korzyści, zachowując swobodę manewru i unikając pełnego uzależnienia od któregokolwiek z geopolitycznych centrów. Dla Ukrainy taka postawa pozostaje niejednoznaczna: Turcja jest ważnym partnerem w regionie Morza Czarnego, ale jej pragmatyczne relacje z Kremlem wyznaczają granice tego partnerstwa.
Kıble – wiatr znad Bliskiego Wschodu
Kıble, wiejący z południa, przynosi ciepłe i wilgotne powietrze. W polityce Ankary symbolizuje ambicję umocnienia pozycji Turcji jako jednego z najważniejszych ośrodków wpływu na Bliskim Wschodzie i w świecie muzułmańskim.
Ankara aktywnie rozwija kontakty dyplomatyczne, gospodarcze i wojskowe w regionie, starając się nie tylko reagować na wydarzenia, lecz także współkształtować ich przebieg. Jej ambicje wykraczają poza tradycyjnie rozumiane przywództwo regionalne. Turcja chce uczestniczyć w tworzeniu nowych układów bezpieczeństwa i zwiększać własną samodzielność strategiczną.
W tym sensie Erdoğan nie zamierza ograniczać roli kraju do pozycji ważnego członka NATO. Dąży do tego, by Turcja była odrębnym centrum siły, zdolnym prowadzić własną politykę wobec Waszyngtonu, Moskwy, Brukseli i państw regionu.
Meltem – europejski wiatr bez perspektywy członkostwa
Meltem to sezonowy wiatr charakterystyczny dla wschodniej części Morza Śródziemnego. Jego regularność nie oznacza jednak niezmienności warunków. Podobnie wyglądają dziś relacje Turcji z Unią Europejską.
Obie strony nadal siebie potrzebują. Europie zależy na tureckim położeniu geostrategicznym, potencjale militarnym i znaczeniu Ankary w regionie Morza Czarnego oraz Bliskiego Wschodu. Turcja z kolei potrzebuje europejskich rynków, kapitału, technologii i inwestycji. Perspektywa członkostwa pozostaje jednak w praktyce zamrożona. Turcja otrzymała status państwa kandydującego w 1999 roku, negocjacje akcesyjne rozpoczęły się w 2005 roku, a od czerwca 2018 roku pozostają w impasie.
Współpraca gospodarcza i strategiczna nie usuwa politycznych sprzeczności. Bruksela oczekuje przestrzegania demokratycznych standardów, Ankara zaś nie zamierza rezygnować z modelu władzy, który zapewnia jej szeroką swobodę działania. W rezultacie obie strony pozostają od siebie zależne, ale coraz mniej sobie ufają.
Wysoka temperatura – gospodarka jako polityczny barometr
Żaden wiatr nie jest w stanie przesłonić problemów gospodarczych. Turcja dysponuje rozwiniętym przemysłem, silnym sektorem turystycznym, rosnącym potencjałem obronnym i korzystnym położeniem geograficznym. Nie oznacza to jednak, że uporała się z inflacją i problemami siły nabywczej społeczeństwa. Według tureckiego urzędu statystycznego TÜİK w październiku 2026 roku roczna inflacja wyniosła 29,77 proc., a miesięczny wzrost cen – 2,58 proc. [8].
Gospodarka jest barometrem, którego nie da się przekonać polityczną retoryką. Można mówić o wielkości Turcji, jej historycznej misji i geopolitycznej niezależności, ale obywatele oceniają władzę przede wszystkim przez pryzmat cen, wynagrodzeń, kosztów mieszkań i możliwości planowania przyszłości.
To właśnie codzienne doświadczenie społeczeństwa może okazać się dla tureckiej władzy poważniejszym wyzwaniem niż krytyka płynąca z europejskich instytucji.
Bosfor nie ma jednego wiatru
Współczesna Turcja chce być jednocześnie państwem europejskim, azjatyckim i bliskowschodnim, a przede wszystkim – samodzielnym ośrodkiem siły. Nie chce wybierać między Waszyngtonem a Moskwą, między zobowiązaniami sojuszniczymi a własnymi ambicjami, między europejskimi rynkami a regionalnymi aspiracjami.
W tej strategii jest geopolityczna logika. Położenie Turcji daje jej wyjątkowe możliwości oddziaływania – od Morza Czarnego po Śródziemne, od Kaukazu po Bliski Wschód. Nie zastąpi jednak stabilnych instytucji, praworządności ani zaufania obywateli.
Największy paradoks tureckiej polityki polega dziś na tym, że jej elastyczność na arenie międzynarodowej coraz wyraźniej kontrastuje z ograniczaniem pluralizmu wewnątrz kraju. Erdoğan chce swobodnie manewrować między światowymi centrami siły, ale jednocześnie zawęża przestrzeń politycznej konkurencji we własnym państwie.
Bosfor uczy, że żaden wiatr nie wieje wiecznie z tego samego kierunku. Można wykorzystać jego siłę, dostosować żagle i zmienić kurs. Nie można jednak rozkazać morzu, by podporządkowało się politycznym ambicjom kapitana.
I być może właśnie w tym tkwi najważniejsze pytanie o przyszłość Turcji: czy Erdoğan potrafi wykorzystać geopolityczne wiatry, nie tracąc z pola widzenia własnego społeczeństwa? Bo ostatecznie o losie statku nie decyduje wyłącznie kierunek wiatru. Równie ważne są jego konstrukcja, stan załogi i umiejętności sternika.
Literaturoznawca, badacz kultury, tożsamości i relacji polsko-ukraińskich, specjalizujący się w procesach społeczno-kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej.
Od lat łączy działalność naukową, edukacyjną i społeczną w Polsce oraz Ukrainie. Jego zainteresowania badawcze obejmują pogranicza kulturowe, pamięć zbiorową, procesy postkolonialne i wzajemne oddziaływanie kultur. Jest autorem i współautorem kilku monografii oraz ponad 150 publikacji naukowych.
Posiada wieloletnie doświadczenie akademickie i organizacyjne. Pełnił funkcje kierownicze na uczelniach w Polsce i Ukrainie, kierował zespołami badawczymi oraz realizował międzynarodowe projekty naukowe i edukacyjne.
Angażuje się w działalność na rzecz polskiej społeczności w Ukrainie, szczególnie w Berdiańsku i południowo-wschodniej części kraju. Zajmuje się ochroną dziedzictwa kulturowego, edukacją oraz dokumentowaniem doświadczeń społeczności dotkniętych wojną i okupacją.
W swoich publikacjach i komentarzach analizuje wojnę rosyjsko-ukraińską, relacje polsko-ukraińskie, sytuację Polonii w Europie Środkowo-Wschodniej, politykę pamięci oraz kwestie tożsamości narodowej i kulturowej. Podejmuje również temat rosyjskiej propagandy i narracji imperialnych.
Za działalność naukową, kulturalną i społeczną został odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej, medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” oraz odznaką „Zasłużony dla Kultury Polskiej”.
Co sądzisz o tym materiale?
Dołącz do rozmowy. Komentarze powinny odnosić się do tematu artykułu.
Napisz komentarz