ND. 22 LIS
KURS $4,06 €4,46

Wojna nie stworzyła Ukraińców. Sprawiła, że jeszcze mocniej zrozumieli, kim są

fot. oprac NW / Canva
fot. oprac NW / Canva

Rosja od lat próbuje przekonywać świat, że Ukraina jest państwem sztucznym, a jej mieszkańcy stanowią część bratniego rosyjskiego narodu. Pełnoskalowa agresja miała być ostatecznym dowodem na słuszność tej narracji. Stało się jednak dokładnie odwrotnie. Wojna nie stworzyła ukraińskiej tożsamości. Przyspieszyła proces, który trwał już od pokoleń i sprawiła równocześnie, że miliony ludzi jeszcze mocniej uświadomiły sobie kim są i z jakim państwem wiążą swoją przyszłość.

🔴 Nowiny Wschodnie — obserwuj nas. Najważniejsze informacje z Polski, Ukrainy i Europy Wschodniej.
Wesprzyj Nowiny Wschodnie
Pomóż nam rozwijać niezależne polsko-ukraińskie medium.
Wspólnie zebraliśmy
342 zł
Cel
5 000 zł
Każde wsparcie pomaga nam tworzyć rzetelne informacje i rozwijać portal.
Postaw kawę za:

Kiedy po raz pierwszy przyjechałem do Odessy, nie zastanawiałem się szczególnie nad tym, czym właściwie jest ukraińska tożsamość. Szczerze mówiąc, nie było to dla mnie wówczas istotne. Odessa po prostu była Odessą. Miastem niezwykłym, wielokulturowym, pełnym kontrastów, w którym codzienność toczyła się przede wszystkim po rosyjsku. Właśnie ten język słyszałem na ulicach, bazarach, w tramwajach i restauracjach. Dopiero z czasem zacząłem dostrzegać, że język, którym posługują się mieszkańcy, nie zawsze mówi nam wszystko o tym, kim czują się jako wspólnota.

Odessa – Ukraina. Marzec 2022 r. (fot. Borys Tynka).

Dla wielu osób spoza Ukrainy, szczególnie tych, które nie znają jej historii i społecznych uwarunkowań, rosyjskojęzyczny Ukrainiec może wydawać się pewną sprzecznością. Jak można mówić po rosyjsku, a jednocześnie uważać się za Ukraińca? Jak Odessa, w której rosyjski przez dziesięciolecia był dominującym językiem codziennej komunikacji, może być tak mocno związana z ukraińską tożsamością?

Dzisiaj odpowiedź wydaje mi się znacznie prostsza. Narodowość i tożsamość nie sprowadzają się tylko do języka. To również pamięć historyczna, poczucie przynależności, wspólne doświadczenia, kultura, tradycja i świadomość, że los określonego państwa oraz jego mieszkańców jest także naszym własnym losem.

Ukraińska rzeczywistość od zawsze była skomplikowana. Bardziej skomplikowana, niż chciałaby ją widzieć rosyjska propaganda. Można było mieć ukraińskie nazwisko, rozmawiać z rodzicami po rosyjsku, mieć polską babcię, dziadka pochodzącego z Donbasu i wychowywać się w radzieckiej rzeczywistości, a mimo to czuć się Ukraińcem. Te elementy nie musiały się wzajemnie wykluczać. Przeciwnie, przez dziesięciolecia tworzyły specyficzną mozaikę społeczną Ukrainy.

Rosyjska propaganda nie zrozumiała Ukrainy

Jednym z największych błędów rosyjskiej polityki wobec Ukrainy było założenie, że język rosyjski oznacza przywiązanie do Rosji. Moskwa przez lata budowała narrację, według której rosyjskojęzyczni mieszkańcy Ukrainy stanowią naturalną część rosyjskiego świata, a samo państwo ukraińskie jest tworem sztucznym, pozbawionym własnej, niezależnej tradycji. Ta opowieść była niezwykle wygodna dla Kremla, ponieważ pozwalała przedstawiać rosyjską agresję jako obronę rzekomo bliskiej mu ludności. Problem polegał na tym, że nie miała wiele wspólnego z rzeczywistością.

Rosyjskojęzyczny mieszkaniec Charkowa nie musiał czuć się Rosjaninem. Podobnie było w Odessie, Mikołajowie, Zaporożu czy Dnieprze. Ludzie mogli rozmawiać po rosyjsku, oglądać rosyjskojęzyczne programy, mieć rodzinne związki z różnymi częściami dawnego Związku Radzieckiego, a jednocześnie traktować Ukrainę jako swoją ojczyznę. Kreml pomylił język z lojalnością. W rezultacie stworzył sobie obraz Ukrainy, która istniała przede wszystkim w rosyjskich wyobrażeniach, a nie w świadomości jej mieszkańców.

Odessa, która pokazała, czym jest ukraińskość

Wyraźnie zrozumiałem to w pierwszych tygodniach pełnoskalowej rosyjskiej inwazji. Odessa, którą znałem jako miasto swobodne, wielokulturowe i pełne charakterystycznego południowego luzu, nagle znalazła się w rzeczywistości wojennej. Ludzie, którzy jeszcze niedawno mogli różnić się poglądami na historię, politykę czy kwestie językowe, zaczęli wspólnie organizować pomoc, przygotowywać miasto do obrony, budować barykady i wspierać ukraińskie wojsko. Nikt nie pytał ich o to, w jakim języku rozmawiają w domu. Nie miało znaczenia, czy wcześniej częściej używali rosyjskiego, czy ukraińskiego. Ważne było to, że ich miasto znalazło się w niebezpieczeństwie, a ich państwo zostało zaatakowane.

Wtedy bardzo wyraźnie zobaczyłem coś, czego wcześniej być może nie potrafiłem dostrzec. Ukraińskość nie oznacza jednakowości. Nie wymaga identycznego pochodzenia, języka, rodzinnej historii czy sposobu przeżywania własnej kultury.

Rosja chciała zniszczyć ukraińską państwowość, a w rzeczywistości przyczyniła się do tego, że ogromna liczba Ukraińców jeszcze mocniej zrozumiała znaczenie własnego państwa. Chciała wykazać, że Ukraina jest podzielona, że jej wschód i południe nie są związane z Kijowem, a mieszkańcy rosyjskojęzycznych miast czekają na rosyjskie wojska. Tymczasem właśnie tam rosyjska agresja spotkała się z oporem ludzi, których Kreml rzekomo chciał wyzwalać.

Dzisiaj żadne ukraińskie miasto nie musi udowadniać, do kogo należy. Odessa jest ukraińska. Charków jest ukraiński. Mikołajów, Zaporoże i Dniepr również. Nie dlatego, że ktoś narysował odpowiednią i pasującą do jego zamysłów linię na mapie, ale dlatego, że ludzie mieszkający w tych miastach uznają Ukrainę za swoje państwo i są gotowi jej bronić.

Język stał się również deklaracją

Nie oznacza to oczywiście, że wojna nie zmieniła stosunku Ukraińców do języka. Zmieniła go bardzo wyraźnie. Dla wielu osób ukraiński przestał być wyłącznie językiem urzędowym. Stał się swoistym symbolem odzyskiwania własnego głosu i odrzucania rosyjskiej dominacji kulturowej. Coraz więcej ludzi świadomie zaczęło posługiwać się nim w codziennym życiu, również tych, którzy wcześniej przez całe życie rozmawiali po rosyjsku.

Nie zawsze była to łatwa decyzja. Nie dla każdego. Język, którym człowiek posługuje się od dzieciństwa, jest przecież częścią jego osobistej historii. Nie można go po prostu wyłączyć jednym gestem. Dlatego tym bardziej istotne jest, że tak wiele osób postanowiło dokonać tej zmiany.

Warto również pamiętać, że nie wszyscy rosyjskojęzyczni Ukraińcy przeszli na ukraiński. I nie oznacza to, że ich przywiązanie do ojczyzny jest mniejsze. Próba oceniania ukraińskiej tożsamości wyłącznie przez pryzmat języka byłaby niesprawiedliwa. Byłaby również odzwierciedleniem uproszczenia, na którym przez lata opierała się rosyjska propaganda. Szczególnie dobrze widać to w Odessie. Mieście, które przez dziesięciolecia próbowano przedstawiać jako rosyjskie.

Dlatego irytuje mnie, kiedy słyszę w Polsce argument: „Przecież tam wszyscy mówią po rosyjsku”. To zdanie mówi znacznie więcej o niewiedzy osoby, która je wypowiada, niż o samej Ukrainie. Jakby język automatycznie określał narodowość. Jakby człowiek nie miał prawa powiedzieć: mówię po rosyjsku, ale jestem Ukraińcem.

Polacy powinni to rozumieć

My, Polacy, powinniśmy szczególnie dobrze rozumieć, że tożsamość narodowa potrafi przetrwać znacznie więcej niż zmianę języka, granic czy systemu politycznego. Przez 123 lata nie było niepodległego państwa polskiego, ale nie oznaczało to przecież końca polskości. Polacy żyli pod panowaniem różnych zaborców, a mimo to zachowali świadomość narodową, kulturę, tradycję i pamięć o własnej historii.

Historia Ukrainy jest oczywiście inna, znacznie bardziej skomplikowana pod wieloma względami, ale można dostrzec w niej podobny mechanizm. Przez stulecia ukraińskie ziemie znajdowały się pod panowaniem różnych państw i imperiów. Ukraiński język i kultura były marginalizowane, a próby budowania własnej państwowości wielokrotnie tłumiono. Bardzo często za pomocą brutalnej siły. Nie oznaczało to jednak, że zniknęła wspólnota ludzi, którzy uważali się za Ukraińców.

Dlatego nie powinniśmy patrzeć na obecną sytuację tak, jakbyśmy byli świadkami narodzin nowego narodu. Tak przecież nie jest. Obserwujemy raczej moment niezwykle silnego uświadomienia sobie własnej tożsamości przez społeczeństwo, które przez długi czas musiało funkcjonować pod presją obcych imperiów i narzuconych mu narracji historycznych.

Wojna sprawiła, że pytanie o to, kim jestem, stało się pytaniem o dom, rodzinę, bezpieczeństwo i przyszłość. Odpowiedź przyszła z osobistych doświadczeń. Jestem Ukraińcem, bo Ukraina jest moim domem.

Rosja może niszczyć miasta, ale nie może zdecydować, kim są ich mieszkańcy

Wojna nie stworzyła ukraińskiej historii, literatury, kultury ani pamięci. Nie stworzyła Kozaczyzny, Tarasa Szewczenki, Łesi Ukrainki, Kijowa, Lwowa ani Odessy. Nie stworzyła ukraińskich aspiracji niepodległościowych ani Majdanu. Wszystko to istniało na długo przed 24 lutego 2022 roku.

Rosja może zajmować terytoria, niszczyć domy, ostrzeliwać muzea, dworce i świątynie. Może próbować usuwać pomniki, zmieniać nazwy ulic, zakazywać języka i przepisywać podręczniki historii. Może nawet przez pewien czas narzucać mieszkańcom okupowanych terenów własną administrację i własne symbole. Nie jest jednak w stanie za pomocą rakiet i dronów zmienić przekonania człowieka o tym, kim jest i do jakiej wspólnoty należy.

Być może właśnie tego Kreml do dzisiaj nie potrafi zrozumieć. Ukraińskość nie jest czymś, co można przyznać lub odebrać dekretem podpisanym przez Putina. Nie zależy od zgody Moskwy, rosyjskiego języka ani politycznych oczekiwań kolejnych rosyjskich przywódców.

Dla mnie ta wojna jest więc czymś więcej niż walką Ukrainy o granice i terytorium. Jest również walką Ukraińców o prawo do opowiadania własnej historii własnymi słowami. Bez Moskwy jako tłumacza. Bez rosyjskiej zgody. Bez konieczności udowadniania komukolwiek, że ma prawo być Ukrainą.

I chyba właśnie dlatego tak bardzo zależy mi na Odessie. Właśnie dlatego tak często ją wspominam, dlatego tak często o niej piszę. Bo to miasto, które przez lata było wykorzystywane do budowania rosyjskiej opowieści o Ukrainie, dzisiaj samo najlepiej pokazuje, jak bardzo ta opowieść była fałszywa.

Dyskusja

Co sądzisz o tym materiale?

0 Komentarze

Dołącz do rozmowy. Komentarze powinny odnosić się do tematu artykułu.

Nie ma jeszcze komentarzy. Możesz rozpocząć dyskusję.

Napisz komentarz

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Szukaj w portalu