Rosyjska agresja zbrojna przeciwko Ukrainie rozpoczęła się w 2014 roku, jednak jej polityczne i historyczne korzenie sięgają znacznie wcześniejszego okresu. Już od pierwszych lat ukraińskiej niepodległości Moskwa podejmowała działania mające utrzymać Ukrainę w swojej strefie wpływów. Spory o Flotę Czarnomorską, kryzys wokół wyspy Tuzła, presja gazowa i wspieranie prorosyjskich środowisk tworzyły tło dla wydarzeń, które doprowadziły do aneksji Krymu i wybuchu wojny.
Flota Czarnomorska – narzędzie rosyjskich wpływów
Po ogłoszeniu przez Ukrainę niepodległości w 1991 roku jednym z najważniejszych problemów w relacjach z Rosją stała się przyszłość Floty Czarnomorskiej. Jej główna baza znajdowała się w Sewastopolu, a wraz z nią na terytorium nowego państwa pozostała rozbudowana infrastruktura wojskowa, liczne okręty, samoloty i śmigłowce. Zgodnie z zasadą zwierzchnictwa terytorialnego ukraińskie władze uznały, że stacjonujące na ich terytorium formacje wojskowe powinny podlegać państwu ukraińskiemu.
Moskwa nie zamierzała jednak łatwo pogodzić się z utratą kontroli nad tak ważnym strategicznie obszarem. Flota Czarnomorska stała się nie tylko instrumentem wojskowym, lecz także narzędziem politycznego oddziaływania na Krymie. Utrzymywane przez nią instytucje i struktury sprzyjały szerzeniu rosyjskich wpływów, a obecność rosyjskich marynarzy oraz powiązania z lokalnymi środowiskami miały ułatwiać w przyszłości wspieranie organizacji i ruchów separatystycznych.
W kwietniu 1992 roku prezydenci Ukrainy i Rosji wydali sprzeczne decyzje dotyczące podporządkowania floty. Kijów chciał objąć ją kontrolą własnego Ministerstwa Obrony, podczas gdy Moskwa nie zamierzała rezygnować ze swoich roszczeń. Rosja oskarżała Ukrainę o próbę przejęcia floty, jednocześnie wydając rosyjskie paszporty pracownikom jej struktur i prowadząc na Krymie antyukraińską kampanię informacyjną. W kolejnych miesiącach doszło do kilku niebezpiecznych incydentów.
We wrześniu 1993 roku starcie ukraińskiej piechoty z rosyjską strażą przybrzeżną zakończyło się ranieniem trzech Rosjan. Kolejny poważny incydent nastąpił w kwietniu 1994 roku, kiedy rosyjski statek hydrograficzny „Czeleken” próbował wywieźć z Odessy sprzęt radionawigacyjny. Gdy ukraińskie jednostki graniczne ruszyły za nim, do akcji włączyły się samoloty szturmowe Su-25, a z Sewastopola wyszła morska grupa uderzeniowa rosyjskiej floty. Do otwartej konfrontacji ostatecznie nie doszło, a Rosjanie zdążyli przenieść sporny sprzęt na inne jednostki.
W czerwcu 1994 roku oba państwa uzgodniły podział Floty Czarnomorskiej. Rok później ustalono, że 18,3 proc. okrętów przypadnie Ukrainie, a 81,7 proc. Rosji. Moskwa otrzymała możliwość dalszego utrzymywania na ukraińskim terytorium setek jednostek oraz znacznego kontyngentu wojskowego. W maju 1997 roku podpisano porozumienie regulujące status i warunki stacjonowania rosyjskiej floty w Sewastopolu.
W tym samym okresie Ukraina i Rosja zawarły traktat o przyjaźni, współpracy i partnerstwie. Dokument zobowiązywał obie strony do poszanowania integralności terytorialnej, istniejących granic oraz powstrzymania się od działań zagrażających bezpieczeństwu drugiego państwa. Na papierze relacje miały opierać się na wzajemnym szacunku.
Memorandum budapeszteńskie i złudzenie bezpieczeństwa
5 grudnia 1994 roku Ukraina podpisała Memorandum budapeszteńskie, w związku z przystąpieniem do Układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT) jako państwo nieposiadające broni nuklearnej. Rosja, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania potwierdziły w nim zobowiązanie do poszanowania niepodległości, suwerenności i istniejących granic Ukrainy oraz do powstrzymania się od użycia siły lub groźby jej użycia. Dokument zawierał zapewnienia bezpieczeństwa, ale nie ustanawiał automatycznego obowiązku udzielenia Ukrainie pomocy wojskowej w razie agresji.
Wydawało się wówczas, że bezpieczeństwo Ukrainy zostało zabezpieczone międzynarodowymi deklaracjami. Nic bardziej mylnego. Kolejne wydarzenia pokazały, jak ograniczona była skuteczność tych gwarancji, gdy jedno z państw, które je podpisało, samo zdecydowało się naruszyć ukraińską suwerenność.
Tuzła – ostrzeżenie, którego nie można było zignorować
Jesienią 2003 roku doszło do jednego z najpoważniejszych kryzysów rosyjsko-ukraińskich od czasu rozpadu Związku Radzieckiego. 29 września Rosja rozpoczęła budowę grobli łączącej należący do niej Półwysep Tamański z ukraińską wyspą Tuzła. Oficjalnie Moskwa tłumaczyła przedsięwzięcie potrzebą umocnienia brzegu. Kijów uznał jednak, że rzeczywistym celem może być zmiana przebiegu granicy i podważenie ukraińskiej kontroli nad częścią Cieśniny Kerczeńskiej.
Tuzła była niewielką wyspą, zamieszkaną przez około trzydzieści rodzin zajmujących się głównie rybołówstwem. Jej znaczenie strategiczne okazało się jednak nieproporcjonalnie duże. Rosja zaczęła kwestionować ukraińską przynależność wyspy, twierdząc, że jest ona jedynie mierzeją, a nie odrębnym terytorium. Jednocześnie w regionie pojawiły się rosyjskie okręty wojenne, a na Półwyspie Tamańskim prowadzono ćwiczenia wojskowe. Towarzyszyła temu kampania propagandowa mająca uzasadnić rosyjskie roszczenia.
Ukraina odpowiedziała notą protestacyjną, wzmocniła posterunek graniczny na wyspie i skierowała w rejon konfliktu własne jednostki morskie. Rozpoczęto również ćwiczenia wojskowe na Krymie. Prezydent Łeonid Kuczma przerwał wizytę w Ameryce Łacińskiej i wrócił do kraju, by zająć się kryzysem. 23 października 2003 roku prezydent Ukrainy odwiedził wyspę Tuzła. Podczas spotkania z dziennikarzami poinformował, że dzień wcześniej odbył rozmowę telefoniczną z Władimirem Putinem. Jak relacjonował, obaj prezydenci uzgodnili przerwanie konfliktu. Dalsze negocjacje miały być prowadzone przez przedstawicieli obu rządów, a rozmowy premierów zaplanowano na 24 października.
Kryzys wokół Tuzły pokazał, że Moskwa jest gotowa wykorzystywać presję militarną, spory terytorialne i propagandę, aby testować reakcje Ukrainy oraz społeczności międzynarodowej. Dla wielu analityków wydarzenia te stały się jednym z sygnałów ostrzegawczych, że rosyjskie ambicje wobec Ukrainy nie kończą się na utrzymaniu baz wojskowych. Skalę tych ambicji ujawniały również wypowiedzi wielu rosyjskich polityków o interesach Rosji obejmujących nie tylko Tuzłę, lecz także Krym, Chersoń, Mikołajów i Odessę. Wypowiedzi te odsłaniały sposób myślenia, w którym formalna suwerenność sąsiedniego państwa nie oznaczała dla Moskwy jego rzeczywistej niezależności.
Walka o kierunek Ukrainy
W 2006 roku prorosyjskie środowiska zorganizowały na Krymie protesty przeciwko międzynarodowym ćwiczeniom Sea Breeze z udziałem między innymi żołnierzy amerykańskich. W Teodozji blokowano port i sprzeciwiano się obecności amerykańskiego personelu. Ostatecznie ćwiczenia nie odbyły się w zaplanowanym terminie, ponieważ ukraiński parlament nie wyraził zgody na udział zagranicznych wojsk.
W maju 2008 roku prorosyjscy deputowani zablokowali w Sewastopolu montaż tablicy upamiętniającej 90. rocznicę podniesienia ukraińskich flag na okrętach Floty Czarnomorskiej. Dwa miesiące później, 5 lipca, podczas kolejnej próby jej instalacji, prorosyjscy aktywiści zaatakowali ukraińskich marynarzy, zerwali tablicę i zatopili ją w zatoce sewastopolskiej
Szczególnie niebezpieczne okazało się jednak przedłużenie obecności rosyjskiej floty na Krymie. W kwietniu 2010 roku prezydenci Wiktor Janukowycz i Dmitrij Miedwiediew podpisali w Charkowie porozumienie, na mocy którego rosyjska Flota Czarnomorska miała pozostać na półwyspie o 25 lat dłużej, do 2042 roku. W zamian Ukraina miała otrzymać zniżkę na rosyjski gaz.
Porozumienie podpisano 21 kwietnia 2010 roku. Już następnego dnia jego pełny tekst opublikowała Ukraińska Prawda, jednak dokument nie został wcześniej przedstawiony w ramach przejrzystej, publicznej debaty przed podpisaniem. 27 kwietnia Rada Najwyższa Ukrainy ratyfikowała umowę w atmosferze gwałtownych protestów.
Przeciwnicy porozumienia ostrzegali, że przedłużenie pobytu rosyjskich wojsk osłabia suwerenność Ukrainy i zagraża jej interesom strategicznym. Bez tej umowy rosyjska flota musiałaby rozpocząć wycofywanie się z Krymu po upływie obowiązującego terminu. Porozumienia charkowskie odsunęły ten moment o kolejne ćwierć wieku.
Obiecywane korzyści energetyczne okazały się przy tym znacznie mniej korzystne, niż sugerowano. Ceny gazu wzrosły, a premier Mykoła Azarow przyznał dwa lata później, że porozumienie w rzeczywistości nie przyniosło Ukrainie oczekiwanych zniżek. W zamian za niepewne korzyści gospodarcze Kijów zgodził się na utrzymanie rosyjskiej obecności wojskowej w miejscu o kluczowym znaczeniu dla bezpieczeństwa kraju. Gaz stał się instrumentem wpływania na decyzje ukraińskich władz. Rosja pokazywała w ten sposób, że potrafi wykorzystywać zależności gospodarcze do realizacji celów politycznych.
Krym: od wieloletniej presji do otwartej agresji
Chronologia wydarzeń na Krymie wymaga rozróżnienia kilku etapów. Za początek rosyjskiej operacji zajęcia półwyspu i zbrojnej agresji przeciwko Ukrainie przyjmuje się 20 lutego 2014 roku. Co istotne, nastąpiło to jeszcze przed ucieczką Wiktora Janukowycza z Kijowa, która miała miejsce 21 lutego, oraz przed decyzją ukraińskiego parlamentu o odsunięciu go od wykonywania obowiązków prezydenta, podjętą 22 lutego. Ministry of Foreign Affairs of Ukraine+1
Kolejnym etapem było przejęcie przez rosyjskich żołnierzy bez oznaczeń budynków parlamentu i rządu Autonomicznej Republiki Krymu 27 lutego. 16 marca przeprowadzono nieuznawane przez Ukrainę i społeczność międzynarodową referendum, a 18 marca 2014 roku w Moskwie podpisano dokument o włączeniu Krymu do Federacji Rosyjskiej. To właśnie ten ostatni akt stanowił formalny etap aneksji półwyspu. The United Nations in Ukraine+2
W ten sposób należy oddzielić początek rosyjskiej operacji wojskowej i okupacji od późniejszego formalnego ogłoszenia aneksji. Nie były to wydarzenia z tej samej daty, lecz kolejne etapy działań Rosji przeciwko terytorialnej integralności Ukrainy.
Historia, o której nie wolno zapominać
Rosyjska aneksja Krymu w 2014 roku była finałem wieloletniego procesu, w którym Moskwa wykorzystywała obecność wojskową, presję gospodarczą, lokalne podziały i propagandę, by ograniczać suwerenność Ukrainy. Spory o Flotę Czarnomorską, kryzys wokół Tuzły, konflikty gazowe i porozumienia charkowskie stworzyły kontekst, bez którego trudno zrozumieć późniejsze wydarzenia.
Jesienią 2014 roku ukraińska prokuratura oskarżyła Wiktora Janukowycza o nadużycie władzy i zdradę stanu, wskazując między innymi na stworzenie warunków sprzyjających zwiększeniu rosyjskiej obecności wojskowej na Krymie i w Sewastopolu.
Nie oznacza to, że każdy wcześniejszy kryzys był częścią jednego, z góry zaplanowanego scenariusza. Pokazuje jednak powtarzający się mechanizm: Rosja przez lata osłabiała niezależność Ukrainy, zanim sięgnęła po otwartą agresję. Zajęcie Krymu i działania zbrojne w Donbasie w 2014 roku, a następnie pełnoskalowa inwazja w 2022 roku, były kolejnymi etapami konfliktu, którego korzenie sięgają pierwszych lat ukraińskiej niepodległości.
Źródła: Państwowe Biuro Śledcze Ukrainy – sprawa porozumień charkowskich; Państwowe Biuro Śledcze Ukrainy – śledztwo dotyczące Janukowycza i Azarowa; Radio Swoboda (2012); Krym.Realii; Radio Swoboda – archiwum I; Radio Swoboda – archiwum II; Radio Swoboda – archiwum III; Encyklopedia historii Ukrainy; Prezydent Ukrainy – dekret nr 477/2006; Ukraińska Prawda (4.08.2006); Ukraińska Prawda (7.08.2006); Vijsko.org – podział Floty Czarnomorskiej; Suspilne Krym – historia Krymu w latach 90.; Istoryczna Prawda (10.05.2011); Instytut Historii Ukrainy – kalendarium.
Dziennikarz, felietonista, autor książek o Ukrainie, przewodnik i komentator wydarzeń związanych z Ukrainą oraz relacjami polsko-ukraińskimi.
Certyfikowany przewodnik po Odessie, odeskich katakumbach, ukraińskiej Besarabii i Kijowie. Autor licznych publikacji poświęconych historii, kulturze i współczesności Ukrainy, z których część została przetłumaczona na język ukraiński i wydana na Ukrainie. W 2020 roku otrzymał z rąk mera Odessy honorowy tytuł ambasadora miasta w Polsce.
24 lutego 2022 roku, w dniu rozpoczęcia pełnoskalowej rosyjskiej inwazji na Ukrainę, przebywał w Odessie. Pozostał tam przez kolejne miesiące, angażując się w koordynację pomocy humanitarnej i relacjonując przebieg wojny dla polskich mediów. Swoje doświadczenia z tego okresu opisał w książce „Odessa 4.5.0.”.
W Nowinach Wschodnich publikuje artykuły i komentarze dotyczące wojny rosyjsko-ukraińskiej, rosyjskiej propagandy i dezinformacji, historii Ukrainy, ze szczególnym uwzględnieniem Odessy, a także relacji polsko-ukraińskich i zmieniających się nastrojów społecznych.
Współpracuje z ukraińskimi redakcjami i portalami informacyjnymi, a także występuje w polskich mediach jako komentator spraw ukraińskich.
Co sądzisz o tym materiale?
Dołącz do rozmowy. Komentarze powinny odnosić się do tematu artykułu.
Napisz komentarz