17 października we Wrocławiu poznamy laureata Angelusa, czyli Literackiej Nagrody Europy Środkowej. W finałowej siódemce znalazły się dwie książki autorów z Ukrainy. To dobry moment, by zapytać, których ukraińskich pisarzy Polacy znają najlepiej i skąd ta popularność. Spośród siedmiu finałowych książek dwie napisali pisarka i pisarz z Ukrainy: Julia Ilucha i Serhij Żadan. Podczas gali z zespołem Karbido wystąpi Jurij Andruchowycz, pierwszy laureat Angelusa z 2006 roku.
Najpierw kryterium, bo każdy ranking jest wart tyle, ile jego metoda. Porównywalnych, otwartych danych o sprzedaży przekładów w Polsce brakuje, dlatego nie liczymy egzemplarzy. Punktem odniesienia są dwie mierzalne rzeczy: werdykty jury Angelusa oraz głos czytelników w towarzyszącym mu plebiscycie. Ta metoda pokrywa się z opiniami badaczy. Jak zauważył Nowy Napis, na polskim rynku szczególną popularnością cieszą się dwa nazwiska: Serhij Żadan i Oksana Zabużko. Obydwoje są w naszym zestawieniu.
Kilka słów o samej nagrodzie. Angelus przyznawany jest corocznie za najlepszą książkę prozatorską opublikowaną w języku polskim w roku poprzednim. Mogą ją zdobyć zarówno autorzy polscy, jak i pisarze z innych krajów regionu, których książki ukazały się w polskim przekładzie. Zgłaszać można prozę żyjących pisarzy z 23 krajów, a zwycięzca otrzymuje 150 tys. zł. Na liście laureatów z dwudziestu dotychczasowych edycji cztery statuetki trafiły do autorów z Ukrainy. To czyni Ukrainę krajem najczęściej nagradzanym w historii Angelusa.
1. Jurij Andruchowycz.
Rocznik 1960, urodzony w Stanisławowie, dzisiejszym Iwano-Frankiwsku, w którym mieszka do dziś. Poeta, prozaik, piosenkarz, eseista i tłumacz. W 1985 roku razem z Wiktorem Neborakiem i Ołeksandrem Irwańcem założył grupę poetycką Bu-Ba-Bu, czyli Burleska–Bałagan–Bufonada. Ta nazwa dobrze oddaje jego styl: karnawał, groteskę i ironię, pod którymi kryją się bardzo poważne pytania. Andruchowycz pisze o tym, co znaczy żyć „pomiędzy” Wschodem i Zachodem, historią i teraźniejszością, o pamięci i tożsamości Europy Środkowej. Jego „Moscoviada” już po pierwszym wydaniu uznana została za jeden z najcelniejszych obrazów mocarstwowej Rosji i bloku wschodniego w fazie rozkładu. Po polsku ukazały się wszystkie jego powieści, głównie w Wydawnictwie Czarne: „Rekreacje”, „Moscoviada”, „Perwersja”, „Dwanaście kręgów” i „Tajemnica”. Wydano też tomy esejów, m.in. „Erz-herz-perc” i „Ostatnie terytorium. Eseje o Ukrainie”. Jego związki z Polską idą w obie strony. Tłumaczył na ukraiński poezję Czesława Miłosza, „Sennik współczesny” Tadeusza Konwickiego i „Sklepy cynamonowe” Brunona Schulza. W 2005 roku rozpoczął stałą współpracę z wrocławskim zespołem Karbido, z której powstało pięć albumów. Nagrał też płytę „Andruchoid” z muzyką Mikołaja Trzaski, Wojtka Mazolewskiego i Macia Morettiego.
2. Oksana Zabużko
Rocznik 1960, pochodzi z Łucka, mieszka w Kijowie. Jest autorką ponad dwudziestu książek: poezji, prozy, eseistyki i filozofii. Wykładała m.in. na uniwersytetach w USA. W swoich tekstach bada ukraińską kulturę i odsłania jej europejski kontekst. Jej stałe tematy to pamięć, miejsce kobiet w historii i imperialne ambicje Rosji. Debiutancka powieść „Badania terenowe nad ukraińskim seksem” (1996) nazywana jest pierwszym ukraińskim manifestem feministycznym. Nagrodzone Angelusem „Muzeum porzuconych sekretów” to monumentalna saga, powieść historyczna i kryminalna w jednym. Śledzimy w niej losy trzech kobiet przez 60 lat ukraińskiej historii. Szwajcarski dziennik „Tages-Anzeiger” uznał ją w 2020 roku za jedną z dwudziestu najważniejszych powieści XXI wieku. Po polsku ukazały się też zbiór opowiadań „Siostro, siostro”, eseje „Planeta Piołun” oraz „Najdłuższa podróż” w przekładzie Katarzyny Kotyńskiej. Z Polską związała ją również książka-wywiad „Ukraiński palimpsest”, czyli rozmowa z Izabellą Chruślińską z 2013 roku. Zabużko opowiada w niej m.in. o swojej osobistej recepcji polskiej kultury. Symboliczna jest też data: 23 lutego 2022 roku przyjechała z krótką wizytą do Warszawy, a w dniu inwazji została „pisarką w podróży”.
3. Serhij Żadan.
Rocznik 1974, urodzony w Starobielsku w obwodzie ługańskim, od lat związany z Charkowem. Ukończył filologię ukraińską i niemiecką, a doktorat poświęcił ukraińskiemu futuryzmowi. Jest poetą, prozaikiem i wokalistą ska-punkowego zespołu Żadan i Psy. Jego styl charakteryzuje się „brudnym” realizmem, czarnym humorem i niezwykłą melodyjnością języka. Pisze o wschodniej Ukrainie, Charkowie i Donbasie, o pokoleniu dorastającym w chaosie lat 90., a od 2014 roku przede wszystkim o wojnie i ludziach, którzy żyją obok niej. W 2015 roku otrzymał Angelusa za „Mezopotamię”. Po polsku ukazały się tomiki wierszy „Historia kultury początku stulecia”, „Drohobycz”, „Etiopia” i „Antena”. Wydano też powieści, od „Big Maca” i „Depeche Mode” po „Woroszyłowgrad”, „Mezopotamię” i „Internat”, oraz kronikę wojennego Charkowa „W mieście wojna”, zbiór opowiadań „Arabeski” i dziennik poetycki „Skrypnykówka”. Z Polską łączy go także własne doświadczenie. Był stypendystą programu „Gaude Polonia” Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a sam tłumaczy m.in. z języka polskiego. Najwyższe akademickie uznanie przyszło tej wiosny: 22 maja 2026 roku Uniwersytet Wrocławski nadał mu tytuł doktora honoris causa. Uroczystość odbyła się w Auli Leopoldina podczas międzynarodowej konferencji „Przyszłość już tu jest. Polska – Ukraina – Europa”. Wraz z tytułem pisarz otrzymał nowo wydaną monografię „Serhij Żadan: konkwistador nowej Ukrainy” pod redakcją prof. Agnieszki Matusiak-Bakuły i dr. hab. Mateusza Świetlickiego. Uczelnia podkreśliła, że jego twórczość była wielokrotnie omawiana w pracach licencjackich, magisterskich i doktorskich jej studentów. W 2022 roku polscy literaturoznawcy wysunęli też jego kandydaturę do Literackiej Nagrody Nobla. Od czerwca 2024 roku Żadan służy w Gwardii Narodowej Ukrainy, w batalionie Chartia.
4. Kateryna Babkina
Rocznik 1985, urodzona w Iwano-Frankiwsku, absolwentka dziennikarstwa na Uniwersytecie Kijowskim. To najwszechstronniejsza postać w zestawieniu: prozatorka, poetka, scenarzystka, kolumnistka i tłumaczka, autorka sztuki teatralnej i książek dla dzieci. Jej specjalnością jest łączenie intymnych, rodzinnych mikrohistorii z wielką, często brutalną historią Europy Środkowo-Wschodniej. Jej wiersze dotykają fundamentalnych tematów, ale pozorna lekkość i charakterystyczny rytm zwodzą czytelnika. Po polsku, w lubelskim wydawnictwie Warsztaty Kultury i w przekładach Bohdana Zadury, ukazały się zbiór opowiadań „Szczęśliwi nadzy ludzie” (2017), powieść „Sonia” (2018) i nagrodzona Angelusem książka „Nikt tak nie tańczył, jak mój dziadek”. Wydano też tom wierszy „Nie boli” (2023) i książkę dla dzieci „Czapeczka i wieloryb” (2024). „Nie boli” to pierwsza poetycka książka Babkiny wydana po polsku. Znalazły się w niej m.in. wiersze napisane po tym, jak autorka opuściła bombardowany Kijów w lutym 2022 roku. W 2023 roku była jedną z autorek prezentowanych na Warszawskich Międzynarodowych Targach Książki, gdzie Ukraina była gościem honorowym.
5. Julia Ilucha
Nowe nazwisko, które polscy czytelnicy dopiero poznają. Ukraińska poetka, prozaiczka i dziennikarka z Charkowszczyzny, od początku wojny w 2014 roku aktywna wolontariuszka. Kuruje projekt „Tam, gdzie dom”, który wspiera rehabilitację ukraińskich weteranów przez sztukę. Jej „Moje kobiety” to krótkie nowele o kobietach, które spotkała wojna. Wstęp podkreśla, że ich bohaterki nie są zgnębionymi ofiarami, lecz osobami pełnymi gniewu i siły. Zbiór zdobył w 2023 roku International Chapbook Prize amerykańskiego magazynu „128 LIT”, a w 2024 roku tytuł ukraińskiej Książki Roku BBC. Polskie wydanie ukazało się we wrocławskim Kolegium Europy Wschodniej w przekładzie Katarzyny Fiszer, absolwentki filologii polskiej i ukraińskiej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Po zaledwie roku od premiery książka trafiła do finałowej siódemki Angelusa.
Dlaczego polscy czytelnicy sięgają po ukraińskie książki?
Odpowiedź zaczyna się od ludzi, których nazwisk zwykle nie ma na okładkach: tłumaczy i wydawców. Nowy Napis wymienia Bohdana Zadurę, w którego przekładach w samym roku 2022 wydano co najmniej osiem książek, a także Anetę Kamińską i Michała Petryka, tłumacza Żadana. Od lat działają też wydawnictwa, które konsekwentnie budują tę półkę. Kultura Liberalna wymienia wśród nich Fundację Pogranicze, Kolegium Europy Wschodniej, Czarne, Warstwy i Warsztaty Kultury z serią Wschodni Express. Swoją rolę odgrywa także państwo polskie. W ramach programu „Gaude Polonia” od 2003 roku przyznano ponad 1010 stypendiów, z czego blisko trzy czwarte otrzymali artyści z Ukrainy. To, że Ukraińcy zdobywają polską nagrodę, jest więc w dużej mierze sukcesem polskiego środowiska literackiego.
Literackie serce Europy Środkowej bije w tym roku na wschodzie — Andrej Chadanowicz, przewodniczący jury Nagrody Angelus 2026
Drugim czynnikiem jest czas. Raport Biblioteki Narodowej odnotował, że w 2022 roku zwiększyła się liczba publikacji z literatury pięknej tłumaczonych z języka ukraińskiego lub dotyczących Ukrainy. Kultura Liberalna wiąże ten wzrost z większym zainteresowaniem czytelników oraz programami wsparcia, takimi jak Translate Ukraine. Wojna nie stworzyła jednak tej literatury w Polsce, tylko ją wzmocniła. Grunt przygotowało ponad trzydzieści lat pracy, której pierwszym widocznym owocem był Angelus dla Andruchowycza, przyznany szesnaście lat przed pełnoskalową inwazją.
Najciekawsze jest jednak to, że ruch odbywa się już w obie strony. Ukraiński poeta Ivan Davydenko otrzymał Silesiusa w kategorii debiut roku za wiersze pisane po polsku, a Jurij Zawadski był nominowany do tegorocznej Nike za swój drugi tom napisany w języku polskim. Ukraińscy autorzy przestają być w Polsce wyłącznie gośćmi z przekładu, a stają się częścią polskiej literatury.
Kto wygra 17 października, dowiemy się we Wrocławiu. Niezależnie od werdyktu jedno już się wydarzyło: Polacy czytają swoich sąsiadów nie z obowiązku, lecz z wyboru.
Najlepsze mosty budują tłumacze. Słowo po słowie.
Źródło: Nowiny Wschodnie / Nagroda Angelus / Wrocławski Dom Literatury / Nowy Napis / Kultura Liberalna / Biblioteka Narodowa / Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego / Uniwersytet Wrocławski / Rynek Książki / Booklips / Wydawnictwo Czarne / Znak / Lubimyczytać / Warsztaty Kultury / Wikipedia / Magiczny Kraków / Nasz Wybir / Dobre Książki / Empik / Allegro / Warszawskie Targi Książki / Kolegium Europy Wschodniej
Historyczka, etnografka oraz specjalistka ds. mediów społecznościowych. Od wielu lat zajmuje się rozwojem kanałów YouTube, wspierając ekspertów i firmy w budowaniu ich obecności w internecie. Prowadziła badania naukowe z zakresu etnopsychologii i etnopedagogiki w Galicji oraz na Północnym Nadczarnomorzu. Jej zainteresowania obejmują historię Ukrainy i Europy, relacje polsko-ukraińskie oraz zagadnienia etnonarodowe i międzykulturowe.
